Truyền Thông

Tam điểm tại Việt Nam

2008-01-19T23:24:47Z

Mùa Hạ 2007 - Số 24
Été 2007 N° 24

Phạm Hữu Trác

Người Pháp đã dùng văn hóa khai hóa dân “bản xứ”, hầu lôi kéo một số trí thức ngả theo văn minh Âu Tây, trong đó hoạt động của hội Tam Điểm Pháp góp phần đáng kể.

Bài viết dưới đây thử tìm lại hoạt động của Tam Điểm Pháp trên cõi Đông Duơng và sự tham dự của những người Việt Nam trong nửa đầu của thế kỷ 20.

]]> Người Pháp đã dùng văn hóa khai hóa dân “bản xứ”, hầu lôi kéo một số trí thức ngả theo văn minh Âu Tây, trong đó hoạt động của hội Tam Điểm¹ Pháp góp phần đáng kể.

Bài viết dưới đây thử tìm lại hoạt động của Tam Điểm Pháp trên cõi Đông Duơng và sự tham dự của những người Việt Nam trong nửa đầu của thế kỷ 20.

Hoạt động của giới trí thức Việt Nam cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 có những giai đoạn chuyển mình rõ rệt, tuơng ứng với tình hình chính trị thuộc địa của người Pháp tại Đông Dương. Phong trào Cần Vương lấy sự chống Pháp bằng quân sự do hịch hiệu triệu của vua Hàm Nghi từ đất lưu vong Quảng Trị chẳng kéo dài bao lâu. Phong trào Duy tân và Đông du do nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục mà trụ cốt là Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu cũng tan rã trước sự đàn áp của chính quyền thuộc địa.

Người Pháp đã dùng văn hóa khai hóa dân “bản xứ”, hầu lôi kéo một số trí thức ngả theo văn minh Âu Tây, trong đó hoạt động của hội Tam Điểm² Pháp góp phần đáng kể.

Bài viết dưới đây thử tìm lại hoạt động của Tam Điểm Pháp trên cõi Đông Duơng và sự tham dự của những người Việt Nam trong nửa đầu của thế kỷ 20.

Lúc Napoléon III quyết định mở cuộc xâm chiếm Việt Nam từ 1858 thì bộ trưởng hải quân Chasseloup-Laubat, một hội viên tam điểm, tán thành nhiệt liệt.

Nam kỳ vừa được hoàn toàn “bình định” tháng 12 năm 1867, ngay khi Saigon còn là một thành phố chưa mở mang với dân số khoảng 50.000 người (gồm cả Hoa kiều trong Chợ Lớn) và 500 người Pháp, ngày 10-11-1868, mười tám người Pháp đã thành lập loge tam điểm đầu tiên, lấy tên là “Le Réveil de l”Orient”. Tính đến năm 1870 loge này có 37 hội viên và năm 1876 đã có 69 người gia nhập.

Sau khi chiếm xong Trung và Bắc kỳ, năm 1887 Paris quyết định thành lập Union Indochinoise, gom lại dưới quyền cai trị thống nhất, ba miền Trung Nam Bắc Việt Nam, Cao Mên và Lào, Constans (Bộ Trưởng Nội Vụ tương lai), một hội viên tam điểm, mở đầu chế độ toàn quyền Đông Dương.

Ở Hà Nội, loge “Fraternité Tonki-noise” thành lập năm 1886 do bác sĩ Jean-Marie de Lanessan đứng đầu, gồm có các nhân vật: hai anh em nhà Schneider, thuyền trưởng Robin, trung úy Hossinger và ông Charles Halais. Lúc đầu có khoảng ba chục hội viên, năm 1892 lên tới 54 hội viên

Tại Hải Phòng “L’Étoile du Tonkin” thành lập năm 1892.

Năm 1907, Đà Nẵng thành lập loge “La Libre Pensée d’Annam” 1907, đến 1911 loge này chuyển về Huế.

Từ 1897, các Toàn Quyền tại Đông Dương phần nhiều đều là hội viên tam điểm: Paul Doumer, Beau (1902-1908) Klobukowski(1908-1911) Đến thời Albert Sarrault, thời kỳ trước thế chiến thư nhất, có rất nhiều loges thành lập: bốn loges thuộc hệ thống GLDF (Grand Loge de France). Nhân số năm 1906 có 500 hội viên.

Sau một thời gian ít hoạt động do chiến tranh 1914-1918, kể từ 1919 các loges trở lại hoạt động mạnh hơn: tại Saigon Les Abeilles d’Orient và la Fraternité d‘Extrême-Orient.

Cũng như trước thế chiến thứ nhất, các Toàn quyền sau đó phần nhiều là nhân viên tam điểm: Long, Merlin, Varenne.

Alexandre Varenne, thuộc nhóm xã hội rất được lòng giới trí thức cấp tiến, đã dùng nhiều người bản xứ trong hệ thống hành chánh của ông. Dưới thời Varenne có nhiều người Việt nam gia nhập tam điểm như sẽ trình bày sau.

Nhưng phe bảo thủ Pháp lo ngại, dưới sự điều động của Jean Lan, La Fraternité Tonkinoise chỉ trích Varenne là mị dân, bất tài. Năm 1927 chính phủ Point Carré thay thế Varenne bằng Pasquier. Khi Pasquier chết năm 1933, loge l’Avenir Khmer đề nghị tái bổ nhậm Varenne, nhưng cuộc vận động bất thành

Sau cuộc khủng hoảng kinh tế 1930, Đông Dương có nhiều biến động. Người Pháp phải đối phó với cuộc vận động phục quốc của Quốc Dân Đảng, sự thành lập Cộng Sản Đông Dương, Toàn quyền Pasquier thi hành chính sách đàn áp. Tình trạng này chia rẽ giới tam điểm, Jean Lan thuộc loge Fraternité Tonkinoise đề nghị với Grand Loge tán trợ hành động của Pasquier, trong khi Jean Bouault thuộc Écossais du Tonkin và La Ruche d’Orient chỉ trích chính sách Pasquier, họ gọi đó là một chế độ độc tài cảnh sát (dictature policière).

Một số nhân vật tam điểm Pháp ở trong phe đàn áp, Maurice Weil, thuộc loge Khong Phu Tseu, chủ tọa tòa án đề hình, chỉ trong 5 ngày đã xử 121 người Việt Nam tham gia cách mạng, trong khi hai nhà giáo tam điểm khác, Constant Metter và Marcel Ner gửi phúc trình về ủy ban trung ương Ligue des droits de l’homme chỉ trích hành động của Weil.

Thời kỳ đen tối của Tam Điểm tại Việt Nam khi Chiến tranh 1939 bắt đầu tại Âu Châu, trong thời kỳ Đức chiếm đóng, chính quyền Pháp do thống chế Pétain cầm đầu cấm Tam Điểm họat động. Toàn quyền Decoux áp dụng chính sách cấm đoán các hội kín do Vichy chủ xướng từ tháng 8 năm 1940. Tài sản và của các loges bị xung công hay phát mãi. Luật ngày 11 tháng 8 năm 1941 cấm giới cao cấp tam điểm giữ các chức vụ công lập.

Hết chiến tranh thứ hai, người Pháp trở lại Đông Dương với Đô Đốc d’Argenlieu làm Cao Ủy, Tam Điểm khôi phục lại một cách khó khăn. Tại Sài gòn, ngay từ tháng 10 năm 1945 Ủy viên Cộng hòa Cédile thúc đẩy Maurice Weil làm sống lại các loges.

Ngày 11/12/1945, một cuộc họp khôi phục lại loge Khong Phu Tseu, gồm có 10 nhân vật, trong đó chỉ có một người Việt là bác sĩ Tân Hàm Nghiệp.

Theo chân tướng Leclerc vào Bắc Việt đầu năm 1946, tại Hà nội đã có vận động tái lập loge La Fraternité Tonkinoise. Hai loges Confucius và Les Écossais du Tonkin không hoạt động lại, Chỉ có La Fraternité tonkinoise hồi phục dưới sự chủ tọa của Eugène Berthet. Lúc đó độc lập và thống nhất Việt Nam là vấn đề then chốt, sự tham dự của người Việt trong tam điểm tại Hà Nội hầu như rất giới hạn.

Thời đệ nhất cộng hòa của tổng thống Ngô Đình Diệm, nhân số tam điểm ít dần, và hoạt động thưa thớt. Chính quyền thời đó bắt đầu ghé mắt đến trụ sở của hai loges “Khong Phu Tseu” và “Réveil de l’Orient”. Năm 1960, đô trưởng Sài gòn gửi văn thư cho l’Association Le Réveil de l’Orient và Khong phu Tseu yêu cầu hoàn lại bất động sản cho chính quyền Việt nam. Cũng trong thời kỳ này một số tam điểm Mỹ, mà nhân số lên đến 80 người, vận động thành lập tam điểm hệ thống Phi Luật Tân, nhưng không có kết qủa cụ thể.

Sang đệ nhị cộng hòa, năm 1965, Raymond Guilmet tổ chức lại tam điểm nhờ sự trợ giúp của một nhân viên trong Mission Culturelle, nhưng hoạt động yếu ớt, nhân số năm 1972 vẻn vẹn còn 10 người, rồi chấm dứt hoạt động hẳn từ 1975.

Người Việt Nam trong hội Tam Đìểm

Mặc dầu tam điểm đã hoạt động tại Việt Nam trong buổi đầu của chế độ thuộc địa, nhưng chỉ dành cho người Pháp. Tuy nhiên trong Franc-Macons d’Indochine, Jacques Dalloz có ghi lại một người Việt tên là Trần Nguyên Hanh đã gia nhập “Le Réveil de l’Orient” năm 1884, nhưng bị khai trừ vì không đóng niên liễm!

Đầu thế kỷ 20, thường chỉ có người Việt Nam sinh sống trên đất Pháp gia nhập tam điểm.

Ông Đỗ Hữu Trí, luật sư tại Paris, hội viên của loge “Libre Examen” từ 1903 đến 1904, sau vào loge Action de Paris.

Ông Cao Triều Phát, thuộc một dòng họ trung lưu Nam Kỳ, thông ngôn trong thế chiến thứ nhất, gia nhập tam điểm tại Bordeaux năm 1917. Khi trở về nước, ông hoạt động trong tam điểm tại Sài gòn, nhưng sau đó ông sang hàng ngũ Việt Minh.

Trong thập niên 20, một số người Việt Nam phần đông là các du học sinh tại Paris và tại các tỉnh phía nam nước Pháp, gia nhập các loges “Vrais Fidèles” và “A. Comte”. Có hai nhân vật nổi tiếng trong nhóm này, là Bùi Quang Chiêu và Dương Văn Giáo.

Ông Bùi Quang Chiêu sinh năm 1873 du học ngành canh nông tại Alger rồi sang Paris. Ông sáng lập đẳng lập Hiến năm 1919, ông vào loge tam điểm ”France-Colonnies” năm 1925, ông muốn lợi dụng tinh thần cấp tiến để cải tiến tình trạng thuộc địa. Trong cuộc bầu cử hội đồng thuộc địa, 10 người nhóm Lập Hiến của ông trúng cử và ông được bầu làm Phó Chủ tịch Hội đồng, riêng ông bị cánh thực dân bảo thủ công kích, nên ông không tiến xa trong hệ thống của tam điểm.

Ông Dương Văn Giáo sinh năm 1988, du học tại Pháp, gia nhập loge Jean Jaurès năm 1924.

Cũng phải kể đến Hồ Chí Minh³, gia nhập loge Fedération Universelle năm 1922 dưới tên Nguyễn Ái Quấc, khai ngày sinh là 15-2-1895, nghề nghiệp thợ ảnh, do sự giới thiệu của Boulanger. Theo hồ sơ cảnh sát Pháp, trong năm 1922 ông Hồ có tham dự nhiều buổi họp của tổ chức tam điểm.

Một trường hợp đáng chú ý khác là cựu hoàng Duy Tân, bị chính quyền bảo hộ truất phế năm 1917, đầy sang đảo Réunion, làm nghề sửa máy radio, lúc ấy người Pháp gọi ông là hoàng tử Vĩnh San. Ông gia nhập loge “L’Amitié” năm 1927.

Trong khi tại chính quốc người Việt gia nhập tam điểm dễ dàng, thì ở trong nước, người Pháp tranh luận khá lâu để “cho phép” người “bản xứ” gia nhập Tam điểm.

Sau thế chiến 1914-1918, tam điểm thuộc hệ thống Grand Orient de France (GODF)có các loges “Le Réveil de l’Orient” và “Les Fidèles du Progrès” tại Sài gòn, loge “La Fraternité Tonkinoise” tại Hà Nội, loge “l’Étoile du Tonkin” tại Hải Phòng, loge “l’Avenir Khmer” tại Pnom Penh; thuộc hệ thống Grand Loge de France (GLDF) có loge “Ruche d’Orient” tại Sài gòn, và “Les Écossais du Tonkin” tại Hà Nội. Thành viên là người Pháp, hoặc người Việt đã gia nhập tam điểm tại Pháp, nhưng đối với dân thuộc địa thì lại khác. Cuộc tranh luận bắt đầu từ thập niên 20.

Năm 1922, Goupillon trao cho thuộc viên làm một cuộc nghiên cứu về vấn đề này. Trong tờ trình ngày 22-1-1924 gửi về tổng thư ký Grand Loge De France, ông đề cập đến dân bản xứ đến nay vẫn chưa có mặt trong các loge tam điểm, ông kết luận phải để dân thuộc địa gia nhập tam điểm vào các loges hiện hữu một cách khôn khéo, hoặc là thành lập các loges đặc biệt. Paris trả lời để cho địa phương tùy nghi, nếu thấy hợp lý, vì chưa bao giờ cấm sắc dân da vàng gia nhập tam điểm. Ngày 23 tháng 12 năm 1924, Goupillon trả lời “Les indigènes ne sont pas assez évolués et ne seront pas avant longtemps”.

Với sự tán trợ của Toàn quyền Maurice Long và Thống đốc Nam Kỳ Cognacq, Goupillon thiết lập một văn phòng bảo trợ (cho tập sự tam điểm) gồm có người Pháp và hai người Việt là Bùi Quang Chiêu và Nguyễn Văn Thinh.

Một số hội viên tam điểm người Pháp chống lại các loge tam điểm mà người Việt Nam chiếm đa số, Jean Lan trong loge “Fraternité Tonkinoise”, Paquin thuộc loge “l’Étoile du Tonkin”, Bouault thuộc loge “Le Réveil de l’Orient”, đã tỏ ý lo ngại người Việt có thể biến tam điểm thành các tổ chiến đấu chống Pháp. Trong bức thư ngày 10 tháng 1 năm 1934 gửi về Paris cho Grand Orient de France, Jean Lan tố cáo loge Confucius chỉ có 8 người mà người Việt đã chiếm 5 chỗ với Phạm Huy Lục chủ tọa. Jean Lan đưa ý kiến là nếu một người Pháp làm chủ tịch loge sẽ tránh được các âm mưu bài thực dân. Vì vậy toàn quyền lâm thời hồi đó đã có dự định đóng cửa loge “Confucius” và được Jean Lan tán thành. Nhưng vì ngại nhiều phản ứng người Pháp chưa dám ra tay, loge “Confucius” vẫn tồn tại đến năm 1940.

Thời kỳ phát triển mạnh của tam điểm trong giới trí thức Việt Nam bắt đầu từ năm 1925. Tại Hà Nội Albert Janvier thành lập loge Confucius, loge này ủng hộ chính sách của Toàn quyền Varenne và nhận được cấp viện của chính quyền thực dân. Loge Confucius gồm có một số trí thức người Việt chịu ảnh hưởng của văn hóa Pháp, nổi bật hơn cả là các ông Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Huy Lục, Phạm Quỳnh.

Ông Nguyễn Văn Vĩnh, sinh năm 1882, hơn Phạm Quỳnh 10 tuổi, nhưng hai người có nhiều điểm tương tự, cùng tốt nghiệp trường thông ngôn, thông thạo văn hóa Pháp và Việt, hiểu biết thêm về nước Pháp qua việc tham dự đấu xảo thuộc địa Marseille, hai ông cùng trong giới báo chí, dịch sách Pháp văn, truyền bá quốc ngữ.

Tuy nhiên Phạm Quỳnh thiên về quân chủ trong khi Nguyễn Văn Vĩnh chủ trương cộng hòa. Sau này ông Phạm Quỳnh trở thành thượng thư trong triều đình Bảo Đại.

Ông Phạm Huy Lục, đảng viên đảng xã hội (SFIO), là Chủ Tịch Viện Dân Biểu Bắc kỳ

Tại Sài gòn, ngày 19-12-1929 có cuộc họp sơ khởi thành lập một loge mới, do Weil chủ trì, loge sẽ gồm một số trí thức, theo nghi thức écossais, niên liễm cao, làm việc bằng tiếng Pháp. Ngày 4-1-1930, lại họp để đặt tên cho loge, giữa các đề nghị Thích Ca, Khổng Mạnh, Lão Tử, cuối cùng theo đề nghị của Bùi Quang Chiêu, danh xưng “Khong Phu Tseu” được chấp nhận; buổi họp gồm có Bùi Quang Chiêu, Dương Văn Giáo, Cao Triều Phát, Cao Sĩ Tấn, Nguyễn Xuân Bái, Đỗ Hữu Bưu, Trần Văn Tý.

Loge Khong Phu Tseu gốm phần đông luật gia như Weil Lavau, đặc biệt có hai luật sư Việt từ Pháp về nước, các ông Trịnh Đình Thảo và Dương Văn Giáo.

Ông Trịnh Đình Thảo sinh năm 1901, con của một viên chức trong chính quyền thời đó, ông được thống đốc Cognacq giúp đỡ đi du học luật tại Aix-en-Provence, ở đó năm 1927 trong hội nghị Aix, với hơn trăm sinh viên “annamites”, ông chỉ trích chính sách thuộc địa. Năm 1931 ông gia nhập loge “La Ruche”, về sau vào loge “Khong Phu Tseu”. Năm 1935 ông ứng cử vào hội đồng thuộc địa Nam Kỳ, nhưng bị thống đốc Pagès từ chối. Trong hệ thống tam điểm ông có chức tước cao lên đến hàng 31 trong 33 trong phẩm trật tam điểm. (Hình dưới: Trích Historia Special N48 Juillet - Aout 1997, trang 71).

Dương Văn Giáo, vào tam điểm tại Pháp năm 1924, là chủ tich hội sinh viên Việt nam tại Pháp, ông đã tham dự và diễn thuyêt tại hội nghị Aix (congrès d’Aix). Là sáng lập viên của loge “Khong phu Tseu”, ông đã thay thế Weil năm 1934, và đắc cử vào hội đồng thuộc địa năm 1935. Nhưng ông bị khai trừ khỏi luật sư đoàn, ông rời Sài gòn và sang Thái Lan, trở thành cố vấn cho Pridi Banomyong, một nhân vật chính trị quan trọng trong việc canh tân Thái lan, mà ông đã quen biết khi còn là sinh viên luật bên Pháp.

Theo Nguyễn Ngọc Châu, loge “Carrefour International de Fraternité” được thiết lập năm 1935 tại Tây Ninh, gồm có nhiều nhóm khác nhau Trần Trọng Kim, Tạ Thu Thâu , Mỹ, tuớng Chennault và Stilwell, Anh, Nhật, Tầu và Phi Luật Tân (Osmena), Hợp tác với nhóm này còn có Bùi Quang Chiêu, Trần Quang Nghiêm, Cao Triều Phát, Đặng Trung Chu; về sau một số tách ra như Bùi Quang Chiêu, Tạ Thu Thâu, Trần Trọng Kim...

Do sáng kiến của Dương Văn Giáo, hai loges La Ruche và Khong Phu Tseu đề nghị thành lập một loge cho Hoa Kiều tại Việt Nam, viện lý là mặc dù bên Tàu đã có Tam Điểm, nhưng chịu ảnh hưởng phe anglo-saxon (Tưởng Giới Thạch cũng là một hội viên tam điểm). Do đó, ngày 28 tháng 2 năm 1940, loge chinoise “Minh Luen Thang” (temple de Confucius) được thành lập với Tan Jou Ky làm chủ tịch.

Cũng nên kể tên vài nhân vật khác có sinh hoạt ít nhiều trong tam điểm, như Hoàng minh Giám, Lê Thước, Tạ Thu Thâu (hồi du học bên Pháp), Vương Quang Nhường, Phạm Ngọc Thạch, Phạm Văn Quang, Thẩm Hoàng Tín, Vũ Đình Mân, Lê Thăng, Nguyễn Quang Oánh, Vương Tử Đại, Nguyễn Công Chiêu, Lê Thành Ý, Trần Văn Lai.

Vài nhận định

Dường như sau khi các cuộc vận động dành tự chủ bất thành, từ cần vương, duy tân, đông du, đến chính trị hay cách mạng, trong tình huống còn phải lệ thuộc người Pháp, một số trí thức Việt nam muốn chuyển sang con đường hoạt động văn hóa, kỹ thuật hay xã hội.

Mặt khác, người Pháp phải bảo vệ quyền lợi của họ bằng cách ngăn ngừa các dòng tư tưởng văn minh khác của Anh và Đức xâm nhập vào Việt Nam, nhất là sau thế chiến thứ nhất, đã mở cửa cho người “bản xứ” vào hội tam điểm.

Toàn quyền Albert Sarraut trong hai nhiệm kỳ 1911-1913 và 1917-1919 chủ trương đem văn hóa Pháp ngăn chặn sĩ phu Việt nam thời đó thường ham chuộng các dịch phẩm Trung Hoa.

Sarraut báo cáo về bộ thuộc địa rằng dân Việt rất ít thông thạo về văn hóa Pháp. Ông viết tiếp Anh văn và Đức văn có rất nhiều ảnh hưởng tại viễn đông, các dịch phẩm xuất bản tại Thượng hải do các cửa biển đã du nhập vào VN. Ông tỏ ra bực bội khi thấy người Việt thích đọc Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu.

Trong bản tường thuật trên tờ Viễn Đông Bác Cổ năm 1911 về kỳ thi quan trường, Noel Péri tiết lộ rằng không thấy công luận chú trọng vào Pháp quốc, và sách báo Trung Hoa đầy rẫy trên các tủ sách của giới quan lại Việt Nam tại miền bắc, nhất là sách của Khang Hữu Vi, mặc dù đã có lệnh cấm.

Nhận xét thấy vào năm 1917 có khoảng 75.000 học sinh tại Việt nam, năm 1921 lên đến 150.000, năm 1931, số người đọc sách báo tại Bắc kỳ vào khoảng 10.000, người Pháp chú trọng trợ giúp giới trí thức Việt Nam để phát triển văn hóa Pháp. Các ông Phạm Quỳnh, Bùi Quang Chiêu, Nguyễn Văn Vĩnh với các cơ quan ngôn luận Nam Phong, La tribune Indigène Đông Dương tạp chí, rồi Trung Bắc Tân văn là những ví dụ cụ thể.

Theo Vatrac, đến năm 1930 người Việt còn tiếp tục đọc sách báo Trung Hoa in tại Quảng Châu và Thượng Hải, bán rẻ với giá từ 10 tới 12 xu. Trong cuộc chiến văn hóa chính trị này, người Pháp liền mua sách nói về tư tưởng tây phương của Nguyễn Văn Vĩnh và phân phối miễn phí 65.000 tập sách và 1.800.000 truyền đơn.

Albert Sarraut tín nhiệm hai cố vấn chính trị văn hoá Marty và Schneider trong các kế hoạch dùng người Việt Nam và phương tiện văn hóa Việt Nam để ngăn chặn các ảnh hưởng văn hóa tây phương khác. Ông muốn đưa văn minh Pháp xích gần lại với người Việt nam.

Câu hỏi đặt ra là nhóm người Việt trong các hội tam điểm đã làm được những gì.

Âu hóa, duy tân theo phương cách của họ kết quả ra sao. Đáp số có lẽ cần một công trình nghiên cứu có chiều sâu đáng kể.

Tuy không lập thành một nhóm riêng biệt có mục tiêu rõ rệt, nhưng họ có địa vị uy tín. Từ khi Toàn Quyền Varenne nhậm chức, trong khoảng 16 năm (1925-1940), người “bản xứ” gia nhập đông đảo vào tam điểm, tiến cao thêm trong phẩm trật của hội kín. Dù có va chạm với một vài người Pháp (như Jean Lan, Paquet ...) hội viên vẫn còn mầu sắc bình đẳng trong sinh hoạt của họ, nhất là trong hai loges “Confucius” và “Khong Phu Tseu”, ở đó người Việt chiếm đa số. Về điểm này, có thể nói Tam Điểm là một trong ba tổ chức cấp tiến dưới chế độ thuộc địa hồi đó, hai tổ chức khác là đảng xã hội SFIO, và hội Nhân Quyền.

Thế nhưng hoài bão canh tân đất nước trong sự liên kết với chính quyền thuộc địa là một thất bại của những người tam điểm Việt nam, tuy họ có nhiều thiện chí và nhiệt thành. Không như các nước tự chủ Thái Lan và Nhật Bản đã thành công trong việc canh tân đất nước của họ đầu thế kỷ 20, ở Việt Nam sự thành công trong việc hợp tác với phe thống trị để dành lại chủ quyền cho người dân chưa có một kết quả nào đáng kể.

Sự nghiệp của nhiều nhân vật mai một dần. Dương Văn Giáo sang Thái Lan làm cố vấn cho ông bạn Pridi, Nguyễn Văn Vĩnh chết khi đi tìm vàng tại Lào, trong khi người bạn Thái lan Vichit Vathakan của ông trở thành bộ trưởng văn hóa, Trần Trọng Kim chưa làm được gì trong chức vụ thủ tướng, Nguyễn Văn Thinh oan nghiệt chấm dứt đời mình ngay khi còn tại chức thủ tướng, Tạ Thu Thâu bị Việt minh giết, Phạm Quỳnh tuy gây được sự nghiệp văn học, nhưng cuộc đời kết liễu thảm thuơng, một số khác theo đảng cộng sản.

Có thể lấy ngày 27-6-1952 đánh dấu cuộc chia tay tam điểm Việt Pháp. Hôm ấy, Thị trưởng Hà Nội Thẩm Hoàng Tín, trước đây là một nhân vật trong loge “La Fraternité tonkinoise”, gặp các nhân vật tam điểm Pháp (Gréberg, Barjon, Jiffard) yêu cầu Pháp trao trả độc lập hoàn toàn trong vòng 18 tháng cho Việt Nam. Vénérable Grébert phản kích đề nghị này, trong báo cáo về Paris ông mệnh danh nguời “anh em cũ” này thuộc bọn hăm hở bài Pháp (acharnés propagandistes antifrancais).

Cho đến năm 1954 ở Hà Nội không còn người Việt sinh hoạt trong tam điểm, tại Saigon bác sĩ Tân Hàm Nghiệp lẻ loi giữa đám người Pháp.

29/07/2007

Trích Historia Special N48 Juillet - Aout 1997, trang 127

1 Danh xưng Tam Điểm do cách viết trong nội bộ của hội từ 1775, dùng ba chấm, tượng trưng cho Tự Do, Bình Đẳng, Bác Ái.

2 Danh xưng Tam Điểm do cách viết trong nội bộ của hội từ 1775, dùng ba chấm, tượng trưng cho Tự Do, Bình Đẳng, Bác Ái.

3 Trích revue francaise d'Histoire d'Outre-mer 3e trimestre 1998

Những mẩu đời thường

2007-10-22T17:14:21Z

Mùa Thu 2006 Số 21
Automme 2006 N° 21

Những mẩu đời thường
Hoàng Tường Anh

Tôi gọi thêm cốc rượu mạnh, nhấp từng ngụm nhỏ, nhìn cô ca sĩ không tên tuổi uốn éo trong bản nhạc giật gân, sàn nhẩy lèo tèo vài ba người, thiên hạ vào đây chủ yếu là đỏ đen, còn phần ca nhạc chỉ là phụ. T. gọi báo cho tôi biết tin buồn từ Sydney là nàng có khả năng bị ung thư tử cung, giọng nấc nghẹn trong điện thoại.

]]> Tôi ôm, vỗ về, vuốt ve nỗi đau của T. cả giờ đồng hồ qua đường dây viễn liên.

Chợt thèm môi hôn của N. mỗi khi xe dừng lại chờ đèn đường, khoảnh khắc ấy thật ngắn mà nhiều cảm xúc, tôi yêu những hành động thú vị của N. đến bất ngờ như vậy. Lần dạo biển chung, N. thủ thỉ với tôi ước gì sau này chúng mình về dưỡng già ở đây anh nhỉ, N. yêu thành phố biển này, Fort Lauderdale, chỉ trừ tháng 3 là bọn học sinh thường tụ tập về đây quậy phá trong dịp spring break, làm mất vẻ trầm lặng của biển; Nhưng nhìn ánh mắt nàng, hình như trong giấc mơ ấy, N. biết không thể có tôi, dù nàng rất mong mỏi; N. ngả vào lòng tôi với những giọt nước mắt dấu kín.

Ở lứa tuổi ngoài 40, qua một đời chồng, một mình nuôi con, có lẽ vì quá tất bật với đời sống hàng ngày, D. trông già dặn hơn tuổi, với bản tính cần cù, nàng quần quật cả ngày trong nhà hàng, hầu như mở cửa 7 ngày trên 7. D. rủ tôi qua Boston dự lễ phát bằng ra trường của cô con gái lớn, tôi từ chối với lý do phải dành thì giờ đi thăm T..

Tôi đặt nụ hôn lên trán T., sau khi rời phòng mổ khẩn cấp, gương mặt T. tái xanh nhợt nhạt, thờ thẫn trong hôn mê; Tôi cắm bó hoa và những lời chúc an lành lên bàn. T. kể cho tôi nghe những bất hạnh trải qua đời mình trên đường vượt biển khi lọt vào tay hải tặc lúc T. chưa tròn 13 tuổi, nỗi sợ hãi, những ám ảnh cũ cứ theo đuổi nàng trong giấc ngủ, ác mộng cứ về như cuộn phim được quay ngược lại nhiều lần; Tôi hứa đến Vancouver đón T. ở phi trường khi nàng từ Sydney xuyên đại dương, quay về đây để chữa bịnh, nơi mà phúc lợi bảo hiểm y tế tương đối hoàn hảo nhất thế giới.

Tôi đến nơi khoảng hơn 5 giờ chiều, sau vụ 911, sân bay nào cũng vắng hẳn người, tôi phải đợi N. đến đón ở phi trường Fort Worth, sau khi nàng rời bệnh viện quãng 7 giờ tối, tôi chưa từng nhìn N. trong bộ y phục trắng của nhà thương, nhưng mường tượng chắc là xinh xắn lắm. Về nhà mở email đọc, T. không hề trách việc tôi thất hẹn, không đi đón nàng như đã hứa, chỉ tiếc là không gặp được nhau vì tôi phải rời nàng quá sớm sau khi mổ, T. cám ơn bó hoa và thiệp của tôi để lại, T. cảm thấy trống trải, đơn độc.

Đã đến lúc cần một người đàn ông để chia sẻ, đi nốt quãng đời còn lại của mình, D. nói với tôi ước muốn của nàng như thế; Lâu nay mải làm lụng sinh sống, nuôi con, D. không có thì giờ cho riêng mình, con cái giờ đã trưởng thành, D. thì quá uể oải với công việc hàng ngày, quyết định giao lại nhà hàng cho cô em quản trị; D. tâm sự, anh nghĩ xem, tuổi em bây giờ khó quá, đàn ông bên Việt Nam thì cuộc sống dễ bê tha, thêm suy nghĩ lại có cách biệt giữa hai xã hội Âu-Á, khó hoà đồng; Đàn ông Việt ở đây, cùng thế hệ thì đã yên ấm, nếu ly dị thì họ lại ưa về Việt Nam tìm vơ. Trẻ đẹp, số còn lại mà vẫn độc thân, nói theo kiểu ‘vẹm’ thì quả là thuộc diện... ‘có vấn đề’, những ‘ông già’ thế hệ trước, lấy về, không lẽ vài năm sau em lại phải ở nhà ‘giữ trẻ’? Tôi mỉm cười cảm thông sự hóm hỉnh của nàng. D. hỏi tôi nghĩ gì về nàng.

Đêm cuối bên nhau, N. bảo lúc về già nàng sẽ kể chuyện tình mình cho đàn cháu nàng nghe như một cổ tích xa xưa, tôi nói biết đâu lúc đó tôi còn sống, có dịp ghé Arlington, tình cờ chống gậy vào Phở 99 gặp lại được N. và đàn con? N. cười nụ hồn nhiên buồn, bỗng chợt oà lên, ôm tôi khóc như một đứa trẻ thơ; Tôi cách N. hơn một thế hê. Tuổi, tôi không muốn sau này N. phải ở nhà ‘giữ trẻ’ như D. nói, mà nhất là đứa trẻ ấy, lại là tôi. Tôi vân vê những giọt nước mắt của N.

Giọng nghẹn ngào qua điện thoại, T. bảo sau lần mổ, nàng bị cắt lấy đi buồng trứng để ngăn chận ung thư, T. định bụng có một đứa con vô điều kiện với tôi, muốn giữ hình ảnh tôi qua đứa bé, nhưng bây giờ đã mất hẳn ước vọng ấy Sau 5 năm, nếu mầm ung thư không phát triển, hy vọng sẽ khỏi hẳn, T. bảo nếu tình hình sức khoẻ không khá, T. sẽ quay về sống chuỗi ngày còn lại ở quê nhà và hỏi bao giờ tôi đi thăm T..

Tôi thả cái jeton 5 đồng cuối cùng vào slot machine, những vòng quay tiếp nối vô tận, chạy đều theo ước mơ của những người mong thành triệu phú trong chốc lát ở sòng bạc.

Đã gần nửa đêm, thả xe dọc xuống phố, rẽ vào gần ngã tư Ste-Catherine - St-Laurent, nơi được gọi là ‘ngã tư Quốc Tế’, những cô gái ăn sương nghiêng ngả chào mời khách, hoà lẫn vào những vị hành khất muôn thủa trong dòng người xuôi ngược của thành phố Montréal về đêm. Chiếc Bus của nhà dòng thường làm việc thiện, đến bố thí cà phê và mền cho những kẻ vô gia cư hầu chống chỏi với cái lạnh buốt ngoài trời, đặc biệt đêm nay, Good Friday, kéo theo cả căn nhà di động chứa đầy thức ăn. Tôi xin ly cà phê và mẩu bánh mì ngọt, lân la đến đám hành khất vô gia cư, để được nghe kể, về những mẩu đời thường giẫy dụa, những thiên thần rách, đang chắp cánh bay cao và thật xa.

Tư Duy Trong Thơ Nguyễn Khuyến

2007-10-22T17:11:24Z

Tư Duy Trong Thơ Nguyễn Khuyến

Lê phụng

Hơn nửa thế kỷ vừa qua, trong chính sách văn hóa, chính quyền toàn trị đã thuyên chuyển Nguyễn Khuyến vào ngạch văn công yêu nước, thơ Nguyễn Khuyến trở thành những bài vè đả kích giới quan lại. Tình trạng này không có thể nào kéo dài lâu hơn nữa, vì tự do văn học là quyền sống của nhân dân và vì trào lưu văn học ngày nay trên toàn thế giới là coi tác giả là người quá cố, l’auteur est mort, đồng thời tìm hiểu tư duy tác giả theo văn bản không nhất thiết căn cứ trên tiểu sử.

]]> Trong trào lưu văn học nói trên, và bởi người Đông Á thường không bàn cãi về triết học, nhưng biểu lộ nhân sinh quan trong nếp sống hàng ngày, hơn nữa người xưa thường ghi lại nếp sống đó trong thơ, do đó dưới chủ đề Tư Duy của Nguyễn Khuyến Trong Thơ, Truyền Thông sô 19-20, đặt việc đọc thơ Nguyễn Khuyến ra ngoài sôi động của thời thế, không căn cứ trên những thoại về Nguyễn Khuyến, sơ lược đối chiếu ngoài một trăm bài thơ của Nguyễn Khuyến với thơ của các vua Trần Nhân Tôn, Trần Minh Tôn, Tam Tổ Lý Đạo Tái và Nguyễn Trãi, tiếp tới Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát trong thơ Việt Âm; đồng thời đối chiếu thơ Nguyễn Khuyến với thơ của Đào Tiềm cùng các nhà thơ Đường quen biết như Đỗ Phủ, Bạch Cư Di, v.v...tại Trung Quốc, Ba Tiêu tại Nhật Bản và kinh sách Khổng, Lão, Phật học.

Kết quả cho thấy, dòng tư duy của Nguyễn Khuyến trong nếp sống hàng ngày, như ông ghi lại trong bài Úy Thạch Lão Nhân, khác vói tư duy của các triết gia hiện sinh dấy loạn như Albert Camus, Jean Paul Sartre và song song với dòng tư tưởng của Gariel Marcel, một triết thuyết mà giới nghiên cứu gọi là triết thuyết hiện sinh Công Giáo, dẫu là Nguyễn Khuyến không về dưới chân Chúa như Gabriel Marcel, mà tìm thấy được niềm hòa đồng giữa ông và Nguyễn-Khuyến-giữa-những-người-chung-quanh; tìm thấy cái tĩnh của chân nhân trên chiếc thuyền câu không phải tại nơi suối rừng mà ngay trên ao nhà, cũng như nhìn thấy vầng trăng sáng không cần nhìn thấy ngón tay chỉ mặt trăng.

I. Mở Lời

Xét những nhà văn nhà thơ nôm cận đại, vào khoảng thập niên 1930-40, Dương Quảng Hàm [1] viết về Nguyễn Khuyến như sau:

Nguyễn Khuyến (1835-1909). Ông là một người từng trải việc đời, lại có biệt tài về văn nôm. Văn ông làm đủ các lối: thơ, ca, hát nói, câu đối, văn tế, v.v... Ông thích tự vịnh tự trào, có vẻ ung dung phóng khoáng. Ông cũng hay giễu cợt người đời, chỉ trích thói đời một cách nhẹ nhàng kín đáo, rõ ra một bậc đại nhân quân tử muốn dùng lối văn trào phúng để khuyên răn ngưòi đời.

Việc xếp loại Nguyễn Khuyến vào hàng các nhà thơ trào phúng là một tiến bộ theo quan niệm giới phê bình văn học dùng phương pháp của phái hiện đại thời đó.

Trong phần tổng kết cuốn Việt Nam Văn Học Sử Yếu, Dương Quảng Hàm[2] đặt Nguyễn Khuyến vào dòng các nhà thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hồ Xuân Hưong, những ngưòi đã đưa văn học Việt Nam thoát ly được cái ảnh hưởng nặng nề của Hán văn và gây nên một dòng văn học Việt Nam tự lập.

Tiếp đến xuốt gần nửa thế kỷ, đất nước bị lôi cuốn vào cuộc chiến tranh gìữa các đại cường, nhà cấm quyền đã dùng thơ văn Nguyễn Khuyến làm một công cụ tuyên truyền, Nguyễn Khuyến được thuyên chuyển sang nghạch những nhà văn nhà thơ yêu nước. Đồng thời, một số thơ nôm của Nguyễn Khuyến được dùng làm vè đả kích giới quan lại trong phong trào bài phong đả thực

Phụ bản 1. Chân dung Nguyễn Khuyến

Cảo luận này đọc thơ Việt Âm và thơ Nôm của Nguyễn Khuyến, đứng ngoài mọi sôi động thời thế, và không căn cứ trên những thoại về nhà thơ, nhất là nhưng thoại về sự giao dịch giữa nhà thơ với giới quyền thế đương thời với mục đích tìm hiểu dòng tư duy biểu hiện trong thơ Tam Nguyên Yên Đổ và mối tương giao giữa thơ Nguyễn Khuyến với dòng thơ Việt Âm cùng thơ Trung Quốc và Nhật Bản cùng kinh sách Phật Lão.

Tiêu biểu cho tư duy của Nguyễn Khuyến có bài thơ Việt Âm:

慰石老人

Úy Thạch Lão Nhân

案上書一卷

Án thượng thư nhất quyển

筒上筆一把

Đồng thượng bút nhất bả

無弦琴一張

Vô huyền cầm nhất trương

無方藥一窠

Vô phương dược nhất khỏa

潤渴一瓶茶

Nhuận khát nhất bình trà

袪寒一爐火

Khư hàn nhất lô hỏa

石盆一仙花

Thạch bồn nhất tiên hoa

土鉡一佛果

Thổ bát nhất phật quả

與我相為娛

Dữ ngã tương vi ngu

亦有石老者

Diệc hữu thạch lão giả

靜澡殊不同

Tĩnh táo thù bất đồng

性 情各相 左

Tính tình các tương tả

石老無一好

Thạch lão vô nhất hiếu

而我無不可

Nhi ngã vô bất khả

我性懶好臥

Ngã tính lãn hiếu ngọa

石 老終日坐

Thạch lão chung nhật tọa

石老默不言

Thạch lão mặc bất ngôn

而我好吟寫

Nhi ngã hiếu ngâm tả

相狎無相猜

Tương hiệp vô tương sai

神交信因果

Thần giao tín nhân quả

與化 為往來

Dũ hóa vi vãng lai

安知子非我

An tri tử phi ngã.

dịch là:

An Ủi Ông Lão Đá

Một quyển sách đặt trên bàn

Một ống bút cũ viết mòn chưa thay

Một cây đàn không có dây

Một thang thuốc bốc mấy ngày chưa phong

Một khay trà uống ấm lòng

Một lò sưởi rực than hồng kế bên

Một chậu đá trồng thuỷ tiên

Một trái phật thủ đặt trên bát sành

Chung vui năm tháng chân thành

Có ông lão đá chung tình này thôi

Nếp trời trái ngược lạ đời

Ông tĩnh ta động đôi người khác nhau

Ông lão đá chẳng ước ao

Còn ta chẳng thiếu thức nào chẳng ham

Tính ta lười nhác hay nằm

Còn ông lão đá tháng năm chỉ ngồi

Ông lão đá chằng hé môi

Còn ta ngâm vịnh suốt đời nghêu ngao

Thân nhau chẳng dối lừa nhau

Bạn bè nhân quả thần giao duyên trời

Lẽ thường cõi hóa chuyền dời

Biết đâu ông chẳng đổi đời cùng ta.

Bài thơ có nhiều điểm đáng lưu ý. Trước hết là trong tám câu đầu mỗi câu có một chữ một, nhất. Chắc chắn đó là chủ ý của tác giả. Mỗi câu có một hình ảnh của một vật: quyển sách, ống bút, cây đàn, thang thuốc, khay trà, lò sưởi, chậu thuỷ tiên, và trái phật thủ. Sau đó là tượng ông lão đá với bốn nét biểu thị một nếp sống trái ngược với nếp sống người thơ: Ông lão đá tĩnh, nhà thơ động, ông lão đá không hề có ước ao một điều gì, nhà thơ ao ước mọi thứ; người thơ lười nhác hay nằm, ông lão đá suốt năm tháng chỉ ngồi; ông lão đá không hề hé môi, nhà thơ suốt đời nghêu ngao. Tuy nhiên tình bạn luôn luôn thành thực không ai dối lừa ai; rồi như có lẽ biến đổi diệu huyền, khiến người thơ hy vọng có ngày có sự đổi đời giữa ông lão đá và nhà thơ.

Phụ bản 2. Tượng Ông Lão Đá

Chuỗi hình ảnh tám vật, bắt đầu từ quyển sách và ống bút dưòng như là hai hình ảnh tượng trưng cho cái có của nhà thơ, cái có tiêu biểu cho nề nếp nhà nho của nhà thơ. Cây đàn không có dây, gợi cho người đọc cây đàn không dây của Đào Tiềm (365-427) một thi nhân đời Tấn, Trung Quốc, người chỉ muốn nghe nhạc truyền cảm mà không muốn nghe âm ba của dây tơ.Thang thuốc bốc chưa phong gợi lên hình ảnh luống cúc vàng bên chân rào trong câu:

採菊東籬下

Thải cúc đông lý hạ

dịch là:

Chân rào đông hái cúc vàng trong bài Ẩm Tửu Đệ Ngũ Thủ cũng của Đào Tiềm, tạo nên hình ảnh người thơ tới tuổi xế chiều, sức khỏe cần có thuốc bồi bổ . Khay trà gợi lên cảm giác ngọt ngào của chén trà trên vị giác. Lò sưởi tí tách tạo nên cảm giác ấm áp ngày đông qua xúc giác và thính giác. Chậu thuỷ tiên nở hoa ngào ngạt thỏa thích khứu giác cùng hình ảnh cánh hoa tươi đẹp thỏa mãn thị giác. Rồi sau hết là trái phật thủ trên đĩa sành như gợi lên ý muốn về với đạo giáo.

Kể từ quyển sách tới trái phật thủ, tám vật trong cái có của Nguyễn Khuyến dường như chuyển từ cái cụ thể người thơ cảm nhận qua ngũ quan trên thân thể, tới cái sống, cái lẽ huyền.

Nhưng rồi Nguyễn Khuyến dường như tạm dời bỏ tất cả những cái có đó để nói với tượng ông lão đá. Điều Nguyễn Khuyến nhấn mạnh là nếp sống của ông trái ngược với nếp sống của ông lão đá. Ông lão đá không mảy may ước ao, nhà thơ còn đầy ham muốn, ông lão suốt ngày tháng chỉ ngồi, nhà thơ thì suốt ngày lười nhác nằm dài; ông lão đá không hé môi nhà thơ thì nghêu ngao trọn đời. Hình ảnh Nguyễn Khuyến tự họa là hình ảnh một con người đang ham sống trong thề giới của cái có. Hình ảnh ông lão đá dường như là hình ảnh một chân nhân đã gần tới cõi huyền đồng. Nhưng vì cái diệu huyền mà ông lão đá cùng người thơ thành đôi bạn không sao có thể rời nhau nổi. Mối tương quan này phải chăng là hình ảnh của mối tương giữa cái có và cái sống? Và Nguyễn Khuyến hy vọng rằng một ngày nào đó hai người sẽ đổi đời cho nhau.

Đọc bài thơ của Nguyễn Khuyến như trên, người đọc thơ chợt nhớ tới Gabriel Marcel (1889-1973), triết gia người Pháp tiêu biểu cho trường phái Hiện Sinh Ky Tô, existentialisme chrétien, chủ trương một dòng triết học cụ thể, philosophie concrète.

Theo giới nghiên cứu [3], tư tưởng của Gabriel Marcel dựng trên một thế giới riêng của triết gia. Thế giới đó là một thực thể, trong đó, ngoài thiên nhiên và vũ trụ, có vật thể và con người. Vật thể trong thế giới đó giúp cho con người có phương tiện sinh sống, nhưng vật thể cũng tạo cho con ngưòi nếp sống vượt mọi khó khăn để chiếm đoạt vật thể làm của riêng.

Đoạt được vật thể làm của riêng có làm cho con người mãn nguyện và sung sướng không? Hay tại sao chiếm đoạt đuợc môt vật làm cái có lại chính là nỗi buồn bực lại là nguồn thất vọng? Tại sao con người đã tích lũy được của riêng đầy kho mà vẫn con lo sợ như đúng bên bờ cái không? Đó là những đề tài suy luận của Gabriel Marcel.

Gabriel Marcel quan sát thấy rằng cuộc chạy đua để thỏa mãn cái khao khát chiếm đoạt vật thể chính là cái khao khát được sống, được làm người. Nhưng, sớm muộn rồi con người cũng đối mặt với cái giới hạn của khả năng cá nhân. Lúc đó con người đi tìm con người khác để tìm sự thông cảm, để thấy niềm vui trong tình yêu, trong tình bạn, trong cái sống.

Ngươi và ta chúng ta. Đó là lẽ huyền, mystère, của cuộc sống cụ thể. Trong một vở kịch Gabriel Marcel đã cho hai vai đối thoại:

- La réalité! je te demande un peu ... Qu’est ce que c’est que la réalité?

- Un monde où on puisse grandir, aimer, créer ...[4]

Đi xa hơn nữa vào lẽ huyền, theo Gabriel Marcel, con người còn có hy vọng tìm đươc nguồn an ủi trước mọi đau đớn, cũng như nỗi sợ hãi khi phải đối mặt với cái chết.

Đó là mấy nét đại cương về thế giới suy tư của Gabriel Marcel. Nét thứ nhất biểu thị cái có, một thực thể hiển nhiên trước mắt mọi người; nét thứ hai biểu thị cái sống. Cả cái có cùng cái sống chìm dưới lẽ huyền, biểu thị bởi đặc tính tiềm ẩn của sự tăng trưởng, tình yêu và việc tác tạo.

Ngày nay, những thực thể xẩy ra biến đi rồi lại trở lại trong đời sống hàng ngày là một đề tài cho giới triết gia tây phương suy ngẫm. Một trong những hướng suy ngẫm là tìm ra những giới hạn giữa cá nhân và chính-mình-trong-đời-sống-hàng-ngày để đạt được an lạc trong đời sống hàng ngày. Bên Đông phương, vấn đề này dường như không phải là một vấn đề đem ra bàn cãi của đạo học mà là nếp sống thực tế hàng ngày. Nếp sống đó là là biểu tượng cho tư duy con người. Đi tìm tư duy của Nguyễn Khuyến trong thơ của Nguyễn Khuyến là chủ đích của cảo luận này.

Đối chiếu mấy nét của chủ thuyết của Gabriel Marcel tóm tắt trên đây với bài An Ủi Ông Lão Đá, người đọc thấy tám hình vật trong tám câu đầu bài thơ tiêu biểu cho cái có theo triết thuyết của Gabriel Marcel. Tiếp theo là bốn nét tương phản giữa nếp sống của Nguyễn Khuyến và của Ông Lão Đá, Nguyễn Khuyến vẫn thấy tình bạn giữa ông và ông Lão Đá. Phải chăng đó là một điểm khởi đầu lẽ huyền của cái sống theo Nguyễn Khuyến? Trong lẽ huyền đó, Nguyễn Khuyến nuôi hy vọng rồi ra sẽ có lúc đổi đời cùng ông Lão Đá.

Nhìn rộng hơn, dường như Gabriel Marcel, coi thường những ai coi nặng cái có hơn cái sống. Điểm đó người đọc cũng thấy trong nhưng bài thơ Nguyễn Khuyến hoặc tự trào hoặc nhạo báng những kẻ chạy theo danh lợi.

Cái lẽ huyền của Gabriel Marcel đưa người đọc ông về Nước Chúa. Đằng khác, đường về lẽ huyền, xuôi dòng thơ say trong thơ Nguyễn Khuyến, khi nhà thơ buông bỏ lợi danh, về vui thú vườn ruộng, không chỉ riêng mang hình ảnh của Đào Tiềm qua bài Quy Khứ Lai Hề Từ, mà còn là hình ảnh Đào Tiềm trong dường như toàn bộ dòng thơ điền viên của Đào Tiềm. Người đọc thấy rõ nét song song giữa chủ thuyết của Gabriel Marcel và quan niệm về cuộc sống của Nguyễn Khuyến qua bài Úy Thạch Lão Nhân. Nét song song này gợi cho người đoc gọi tên tiến trình buông bỏ cái có để tiến tới lẽ huyền trong cuộc sống của Gabriel Marcel là tiến trình Nguyễn Khuyến- Gariel Marcel.

Đằng khác Nguyễn Khuyến là một thi tài nối dài dòng tư tưởng trong thơ Việt Âm và thơ nôm khởi từ Nguyễn Trãi (1380-1442), truyền qua Nguyễn Du (1765-1825) qua hình ảnh con người đối mặt với cái chết. Nhưng Nguyễn Trãi gặp nạn Trại Vải năm sáu mươi hai tuổi khi còn tại chức; Nguyễn Du cũng mất khi còn tại chức năm năm mươi lăm tuổi. Riêng Nguyễn Khuyến mất năm bẩy mươi bốn tuổi, sau hơn hai mươi năm nghỉ hưu, phải chăng vì vậy mà qua thơ Nguyễn Khuyến người đọc dường như thấy Nguyễn Khuyến thực hiện được những ước vọng của Nguyễn Trãi và Nguyễn Du còn ghi lại trong thơ.

Tìm hiểu tư duy đa dạng trong thơ Viêt Âm và thơ nôm của Nguyễn Khuyến, theo chiều hướng kể trên là diễn tiến của cảo luận này. Câu hỏi là bằng cách nào đạt được tói mực tiêu nói trên? Thật vậy, sách Luận Ngữ[5] có câu:

天何言哉

Thiên hà ngôn tai

nghĩa là:

Trời có nói đâu.

Nguyễn Khuyến có hai câu trong bài tứ tuyệt Trời Nói dưới đây:

Chót vót trên này có một tao

Mày xem tao có nói đâu nào

Giới bình thơ Nguyễn Khuyến thường coi hai câu này của Nguyễn Khuyến biểu lộ ý muốn kiệm ngôn, một đặc tính của ông Lão Đá mà ông muốn tạo cho mình trên đương về lẽ huyền như ông viết trong bài Ủy Thạch Lão Nhân. Thế nên khó tìm thấy tư duy của Nguyễn Khuyến trong thơ của ông. Nhưng thơ là tiếng nói ngoài lời gửi trong những hình ảnh tạo nên thi cảnh và tâm cảnh người thơ. Vậy thì, phương pháp tìm ra tư duy trong thơ Nguyễn Khuyến là đối chiếu những hình ảnh trong thơ Nguyễn Khuyến với chính những hình ảnh đó mà ông dùng trong những bài khác, hoặc đối chiếu những hình ảnh trong thơ Nguyễn Khuyến với những hình ảnh tương ứng của các thi nhân Việt Nam hay Trung Quốc, Nhật Bản, cũng như trong các kinh sách Phật học hoặc Lão Trang. Những nét tương đồng hay khác biệt người đọc thơ nhìn ra trong việc đối chiếu này phải chăng là lời thi nhân gửi gắm ngoài lời thơ?

Kết quả giúp người đọc nhìn thấy tư duy của Nguyễn Khuyến qua những nếp sống cụ thể dưới đây của người thơ

1. Việc buông bỏ cái có

2. Truyện đối mặt với cái chết

3. Việc quyết định về Vườn Bùi

4. Vui sống với thiên nhiên

5. Đọc sách và uống rưọu

6. Cái Cười

7. Về với Đạo

8. Lên Chùa.

Phải chăng mầu nét hiện sinh trong tư duy của nhà thạc nho Tam Nguyên Yên Đổ tiêu biểu nếp sống của tiền nhân trước khi nếp sống này thấm nhập tư tưởng Âu Mỹ? Câu hỏi này xin dành cho gìới nghiên cứu giải đáp.

[1] Dương Quảng Hàm, Việt Nam Văn Học Sử Yếu, Xuân Thu tái bản tại Hoa Kỳ, tr. 398.

[2] Dương Quảng Hàm sách đã dẫn, tr. 460.

[3] Simonne Plourde, Gabriel Marcel Philosophe et Témoin de l’Espérance, Les Presses de l’Université du Québec, Montréal, 1975, pp.9-11.

[4] Gabriel Marcel, L’Émissaire et le Signe de la Croix dans Vers Un Autre Royaume, Plon, Paris, 1949, p.24

[5] Luận Ngữ, tiết Dương Hóa, chưong 17 bản dịch của Lê Phục Thiện, nhà xuất bản Văn Học, Hà Nội 1992, tr.643.

Vai trò của đại học về khảo cứu và phát triển

2007-10-22T17:08:09Z

Mùa Đông 2006 - Mùa Xuân 2007 Số 22 & 23

Hiver 2006 - Printemps 2007 N° 22 & 23

Vai trò của đại học về khảo cứu và phát triển: phương hướng, phương thức và phương tiện

Bùi Tiến Rũng

Đây là một đề tài rộng lớn và tôi không có tham vọng bàn luận trong một bài viết ngắn ngủi, nên chỉ muốn đề cập đến vấn đề khảo cứu và phát triển trong các bộ môn kỹ thuật và khoa học áp dụng. Trong các bộ môn này, kể cả những phần liên quan đến việc phục vụ cho y tế và sức khỏe con người, từ gần ba thập niên nay người ta đã chấp nhận cái ý niệm gắn liền khảo cứu khoa học với phát triển kinh tế, gọi tắt là khảo cứu phát triển ( KCPT), từ pháp-anh gọi là Recherche-Développement hay Research-Development, viết tắt là RD. Dụng ý của nó là kết quả của công cuộc khảo cứu ở đại học cần sớm đưa đến những áp dụng cụ thể để đóng góp vào sự phát triển, lợi ích cho đời sống kinh tế và an sinh của con người và xã hội.

]]> Chính vì thế mà các chính phủ cũng như các nhà lãnh đạo ngành đại học luôn nhắc nhở rằng đầu tư vào khảo cứu phát triển là đầu tư trực tiếp vào tương lai, và thương mại hóa các phát minh là chìa khóa mở cửa cho sự cạnh tranh hữu hiệu đem lại sự phồn thịnh.

Người viết bài này là một giáo sư đại học làm việc tại tỉnh bang Québec, Canada từ 1975, và đã có cơ may đóng góp nhiều năm cho những chương trình KCPT của Canada và Québec, dưới dạng thức cộng tác giữa đại học với kỹ nghệ, hay nói rộng hơn là với giới tư doanh. Dạng này còn được gọi là khảo cứu phát triển cộng tác (KCPTCT), từ pháp-anh gọi là RD Coopérative viết tắt là RDC hay Collaborative RD viết tắt là CRD.

CRD đã được áp dụng nhiều và đem lại kết quả tốt tại các nước mở mang, nên lại càng có lý do để nó đáng được sự chú ý của chính phủ và đại học tại những nước đang mở mang, nơi mà đại học không thể chỉ trông đợi vào chính phủ để có ngân sách thích hợp cho việc giảng dạy, chớ đừng vội nói đến ngân sách khảo cứu. Một số quốc gia thuộc loại rồng lớn hay rồng nhỏ ở châu Á đã áp dụng công thức này. Người viết nêu ra ý kiến mong phần nào đóng góp và trao đổi ngõ hầu có thể giúp ích phần nào cho nền đại học Việt Nam.

Bài này trình bày ba điểm. Thứ nhất, KCPT ( hay RD) chính là đầu tư trực tiếp vào tương lai. Thứ hai, KCPTCT ( hay CRD) là cách rút ngắn con đường để đầu tư ấy đưa đến kết quả trong đó các bên cùng có lợi. Thứ ba là phần đề cập đến những phương thức và phương tiện để thực hiện, dựa trên kinh nghiệm của các nước mở mang, nhấn mạnh vào trường hợp Canada, nơi tác giả đang sinh sống.

RD là đầu tư trực tiếp vào tương lai.

Những ai đã từng làm khảo cứu ở đại học đều biết rằng thực hiện được những phát minh là một chuyện, từ đó áp dụng vào sản xuất cho có kết quả để thương mại hóa lại là một chuyện khác. Hai giai đoạn ấy có khi cách nhau một cây cầu dài và đòi hỏi thêm nỗ lực và đầu tư, nhưng cũng có khi chúng gần nhau mà ta không nhận thức được cơ hội, hoặc nhận thức được cơ hội mà không động viên được ý chí hay phương tiện cần thiết để thương mại hóa. Biết bao phát minh có giá trị chỉ vì thế mà mai một đi, hoặc bị phía cạnh tranh nhanh tay giành mất cơ hội.

Thương mại hóa các phát minh là mở cửa cho sự phồn thịnh, vì trong bối cảnh toàn cầu hóa, muốn cho kinh tế tăng trưởng người ta không thể lâu dài chỉ dựa vào nhân công rẻ hay nguyên liệu rẻ. Ta hãy nhìn qua vài ba trường hợp điển hình, từ một đề tài thoạt nghe tưởng là chuyện nhỏ như cách gói hàng bảo quản một loại thực phẩm hay chế phẩm dễ biến chất, cho đến cách cải tiến vài chi tiết của màn ảnh TV để lôi cuốn người sử dụng, hay phương thức luyện kim để tạo một hợp kim có lý tính đặc biệt, nâng giá trị thị trường lên gấp nhiều lần những hợp kim tương tự khác. Trong tất cả những trường hợp ấy, RD có thể giữ vai trò quyết định thành bại của một công ty.

Một số người trong chúng ta chưa nhận thức đúng vai trò của sinh viên, nhất là sinh viên cao học và nghiên cứu sinh, trong tiến trình của RD và thương mại hóa . Khi ta giảng dạy cho họ những khám phá mới nhất của khoa học, khi ta tận tình hướng dẫn họ làm khảo cứu trong những đề tài luận án có giá trị, đó là ta đang đưa họ lên hàng tiên phong của công cuộc thương mại hóa . Thực vậy, sau khi tốt nghiệp, họ đi vào thị trường nhân dụng của “ chất xám ”, họ góp phần xây dựng kỹ nghệ, kinh tế, và đem áp dụng những điều họ đã học, và hơn nữa, những điều mới mẻ mà chính họ đã góp phần khám phá. Vì thế, đào tạo sinh viên giỏi và có khả năng sáng tạo, chính là mài mũi dùi sắc bén cho lợi khí kinh tế của quốc gia.

Cùng trong ý hướng ấy, gửi sinh viên ra nước ngoài du học là một nhu cầu sách lược. Tất nhiên là họ đi để thu thập kiến thức, nhưng ta đừng quên họ còn tạo những mối liên lạc vô giá với giới khoa học, kỹ nghệ và tư doanh bên ngoài. Sau này, dù họ phục vụ ở đâu, họ cũng là những người đem chuông đi đấm, đấm gần hay xa . Dù chúng ta đang sống ở đâu, xin hãy nhìn những sinh viên, chuyên viên, giáo sư, những nhà khoa học, nhà phát minh không thuộc thành phần quốc tịch sở tại, đang bận rộn xung quanh ta. Trong lãnh vực này không kém bất cứ lãnh vực nào khác, trái đất nay chỉ còn là một ngôi làng ngày càng thu hẹp.

Khi các cấp lãnh đạo nhà nước và đại học nhìn đúng vấn đề và tiếp tay khơi nguồn cho dòng thác của tương lai, giới sinh viên giỏi sẽ làm tiếp phần còn lại. Trong những người này, một số sẽ trở lại giảng đường để nối tiếp nghề dạy học và làm khảo cứu, do đó chu trình tự nó khép lại, và hệ thống này sẽ tự duy trì và tự nuôi dưỡng.

Như vậy trong bối cảnh toàn cầu hóa mà dù muốn hay không ta phải chấp nhận, hơn bao giờ hết đại học, với thày dạy tốt, khảo cứu tốt và sinh viên tốt, là đầu mối của sự phát triển và là cửa mở cho kinh tế hiện đại hóa.

CRD là cách rút ngắn con đường đưa đến kết quả trong đó các bên cùng có lợi.

Giới kỹ nghệ, hay nói chung giới tư doanh, không đủ phương tiện để làm tất cả các công tác khảo cứu dù là có tính cách áp dụng. Họ lại càng không thể làm khảo cứu cơ bản, vì lọai khảo cứu này vừa đòi hỏi nhiều nỗ lực và tài nguyên, vừa có bản chất bấp bênh, nghĩa là không đảm bảo chắc chắn sẽ đem lại một kết luận hay kết quả cụ thể. Nhưng kỹ nghệ có khả năng làm thương mại hóa. Ngược lại đại học, hay nói chung giới khoa học, có phương tiện làm khảo cứu nhưng không có khả năng đi vào con đường thương mại hóa. Nhà nước, hay nói chung giới chính quyền, không thể làm việc nào trong hai việc nói trên, nhưng ngược lại họ có khả năng hướng dẫn, khuyến khích, và ngay cả thúc đẩy hai bên ngồi lại với nhau để mưu tìm sự cộng tác vì lợi ích chung.

Vì thế, ngay tại các nước mở mang, sự cộng tác mật thiết giữa đại học và tư doanh là điều cần yếu cho việc thương mại hóa những kết quả của các công trình khảo cứu vừa tốn nhân lực, tiền của, thiết bị, thời giờ, và nhất là “chất xám” quí báu. Và dĩ nhiên điều này lại càng đúng hơn đối với các nước đang mở mang, nơi mà phương tiện làm khảo cứu khan hiếm về mọi mặt.

Trong các dự án CRD, phía đại học đóng góp phần khảo cứu, phía tư doanh đóng góp phần áp dụng để từ đó đi vào thương mại hóa. Sự “đóng góp” ở đây gồm cả nhân lực và tài lực, nghĩa là cả “chất xám” lẫn “chất xanh”. Công việc tìm tòi trong phòng thí nghiệm là sở trường của giới đại học, nhưng họ không có khả năng đem áp dụng thử tại cơ sở sản xuất, nhà máy hay công trường, và đây là sở trường của giới kỹ nghệ. Vì thế đôi bên bổ túc cho nhau một cách đương nhiên và hữu hiệu .

Một thí dụ

Tôi xin trích dẫn một thí dụ lấy từ một trong những dự án cộng tác CRD giữa đại học và kỹ nghệ kim khí, mà tôi đã hướng dẫn trong những năm 1990. Đó là dự án nung than đá trong kỹ nghệ làm nhôm, một chương trình khảo cứu dựa trên sự áp dụng những nguyên lý khoa học cơ bản nhưng đưa đến kết quả thương mại hóa rất thành công. Người ta dùng những lò lớn để nung than đá theo một tiến trình nhiệt độ nhất định, sự chính xác của tiến trình này là tuyệt đối quan trọng để có được than nung với tính chất lý học và điện học cần thiết, với thành phần hóa học và cấu tạo tinh thể thích hợp. Than nung được dùng để đúc những cực âm và cực dương dẫn điện có kích thước lớn, sử dụng đại qui mô vào việc chế tạo nhôm trong những lò điện giải. So với than non, còn gọi là than xanh, thì giá trị thị trường của mỗi tấn than nung, nếu có những đặc tính đúng tiêu chuẩn, sẽ tăng lên gấp bội. Ngược lại nếu không có đặc tính đúng, than nung có thể bị phế thải, gây thất thu tài chánh có thể lên đến hàng triệu mỹ kim.

Lò nung được cấu tạo bằng một vỏ thép hình ống nằm ngang, dài cỡ 60 mét, đường kính 2.5 mét. Vỏ thép này nằm nghiêng dốc khoảng 2 đến 4 độ từ phía than vào lò đến phía than ra lò. Vỏ thép xoay quanh trục của hình ống với vận tốc chậm 2 đến 3 vòng mỗi phút, muc đích là làm cho than dễ di chuyển theo chiều dốc của ống mà từ từ đi ra. Trên suốt đường dài 60 mét, than vừa tiến tới vừa xoay theo ống để được nung theo một tiến trình nhịệt độ nhất định, lên đến nhiệt độ cao nhất là 1250 độ C ở khoảng giữa của chiều dài ống. Nguồn nhiệt là một luồng khí nóng do khí đốt tạo nên, lên đến khoảng 2500 độ C trên mặt lớp than nơi gần ngọn lửa , luồng khí này thổi ngược chiều với hướng đi của than, nghĩa là thổi lên dốc. Điều trọng yếu là nhiệt độ của than phải theo đúng tiến trình định trước thì than nung mới có được những tính chất theo qui định. Thoạt nghe, ta nghĩ có lẽ không có gì là phức tạp lắm Thưc ra không phải vậy.

Nơi phòng thí nghiệm đại học, người ta lập khoảng 14 hay 15 mô hình toán để biểu tượng cho mỗi thành phần của hệ thống hay là mỗi hiện tượng vật lý diễn tiến trong đó, đó là: lò nung, sự tạo nhiệt nơi ngọn lửa của khí đốt, sự truyền nhiệt từ khí sang lò, từ lò sang than, và từ khí sang than, sự di chuyển của than trong lò, sư biến thiên của mỗi đặc tính của than dọc theo lộ trình di chuyển trong lò. Những mô hình toán này rất phức tạp, nhưng nói cách ngắn gọn thì người ta dựa trên ba phương trình bảo tồn cơ bản là bảo tồn khối lượng, bảo tồn năng lượng và bảo tồn động lượng. Ghép những mô hình này lại với nhau để có mô hình tổng quát và giải bằng vi tính, người ta lấy ra được những dữ kiện cần thiết cho sự cấu tạo và điều khiển lò sao cho chính xác và hữu hiệu. Những dữ kiện chính là quá trình của năng suất nhiệt, của các hệ số truyền nhiệt, của mật độ các chất khí còn tích lũy trong than ở mỗi thời điểm, của mật độ các thành phần chính trong khí đốt, của vận tốc di chuyển của than dọc theo trục lò, của nhiệt độ khí đốt, nhiệt độ thành lò, và nhiệt độ than. Từ đó ta biết được những đặc tính cần thiết của than có thực hiện được hay không, và nếu không thì phải điều chỉnh những thành phần nào của lò nung và điều chỉnh bao nhiêu để đạt được những đặc tính ấy.

Muốn có giá trị, những kết quả của khảo cứu cần được thử nghiệm trước, xem có đáng tin cậy không. Đại học có thể làm một phần những việc thử nghiệm này, đó là những việc có tầm vóc nhỏ, thực hiện trên những mẫu nghiệm. Việc làm này là cần thiết nhưng không đủ, vì trước khi áp dụng vào những công trình sản xuất lớn, người ta cần thử nghiệm đầy đủ và đi xa hơn nữa.

Thử nghiệm xa hơn là việc của kỹ nghệ. Chỉ có ở nhà máy sản xuất người ta mới có đủ phương tiện về thiết bị và chuyên môn để thử áp dụng những kết quả do đại học tìm thấy, hầu tìm xem trong đời sống thực tế của kỹ nghệ chúng có còn đúng hay không. Nếu đúng thì người ta đem ra dùng, còn nếu sai thì tìm hiểu vì sao có sự sai biệt đó, và từ đó hồi báo lại để bổ chính các mô hình toán, ngõ hầu làm cho chúng có một mức độ biểu tượng cao hơn. Trong thí dụ trên, điều ta đi tìm là đạt được than nung đúng phẩm chất. Do việc phân tích mô hình toán ở đại học, người ta có thể thấy cần thay đổi một hoặc nhiều thông số như độ dốc hay vận tốc quay của lò nung, vị trí hay lưu lượng của khí đốt, lưu lượng của than xanh được đưa vô lò …. Chỉ có cơ sở sản xuất mới làm được những thử nghiệm to lớn này, vừa phức tạp vừa tốn kém, và thường đòi hỏi thời gian nhiều tháng với một ngân sách đáng kể.

Để kết thúc phần này, tôi chỉ xin tóm tắt rằng dự án CRD này đã hoàn tất tốt đẹp cho cả đại học lẫn công ty cộng tác. Những kết quả tìm thấy đã được đem ra áp dụng và vẫn tiếp tục đem lại lợi ích đáng kể cho công ty về kỹ thuật nung than, về tiết kiệm năng lượng, về phẩm chất của than nung, và về tài chánh, vì thế sau đó chúng đã được bảo vệ bởi những bằng sáng chế.

Lưỡng lợi.

Bằng cách nào CRD tạo nên lưỡng lợi, và đó là những lợi ích gì ?

Khi nói đến những lợi ích mà CRD đem lại người ta thường nghĩ ngay đến những việc làm nhằm tìm giải đáp cho những vấn đề kỹ thuật hay sản xuất mà kỹ nghệ gặp phải, hoặc nghĩ đến việc chia xẻ kinh phí giữa hai bên để đỡ hao tổn ngân sách khảo cứu thường rất eo hẹp nhất là đối với đại học. Nhìn xa hơn thì ta cũng nghĩ đến sở hữu trí tuệ mà việc khảo cứu có thể tạo nên. Những điều này đúng cả, nhưng lợi ích của CRD còn đi xa hơn thế nữa. Đại học có cơ hội phát triển những lãnh vực nghiên cứu mới, và có thể dẫn đến những chương trình đào tạo mới, để đáp ứng những nhu cầu mới mà giới kỹ nghệ hay tư doanh cảm thấy cần. Đại học có dịp mở to cánh cửa của kỹ nghệ cho sinh viên, nhiều khi đưa đến công việc làm đúng khả năng của họ sau khi tốt nghiệp. Ai cũng biết kỹ nghệ, nhất là các đại công ty, là một thế giới riêng biệt, không dễ gì mà người sinh viên nhìn thấy mọi cơ hội và mọi khía cạnh của đời sống trong thế giới này. Đại học cũng được hưởng một lợi ích lớn là giáo sư và sinh viên có dịp sử dụng những thiết bị hay vật liệu chuyên ngành mà chỉ kỹ nghệ mới có. Đó là tóm tắt những điểm lợi của phía đại học.

Về phía kỹ nghệ hay tư doanh, cộng tác với đại học đem lại cho họ sự quảng bá rất cần thiết trong bối cảnh cạnh tranh ráo riết ngày nay, và làm tăng uy tín của công ty về mặt khoa học kỹ thuật. Điều này tự nó vẫn đúng lại càng đúng thêm đối với những ngành đòi hỏi kỹ thuật cao và thay đổi nhanh chóng như điện tử, tin học, sinh học, hàng không, không gian hay là vật liệu mới. Cộng tác với đại học là con đường ngắn để giúp kỹ nghệ nâng cấp khả năng khảo cứu phát minh của họ ngõ hầu giữ mức cạnh tranh. Cộng tác với đại học giúp cho các chuyên viên của kỹ nghệ, tuy đương nhiên là phải bận rộn về sản xuất, vẫn có cơ hội cập nhật những hiểu biết của mình. Sự cộng tác này cũng giúp cho kỹ nghệ nhận thức được những cơ hội mới dựa trên những kết quả hay khuynh hướng của các hoạt động RD nơi đại học. Sau hết, cộng tác với đại học là phương cách để kỹ nghệ, nhất là các đại công ty, làm bổn phận công dân của mình một cách thông minh và mềm dẻo, vì ngày nay, người dân nhận thức rằng kỹ nghệ phát triển đươc là nhờ ở xã hội, nên kỹ nghệ cần phải có sự hồi đáp, và giúp đỡ các đại học là cách hồi đáp trực tiếp nhất.

Ngoài những lợi ích cho bên này hay bên kia như đã nói ở trên, còn có những lợi ích song phương có giá trị đối với cả đôi bên. Đôi bên chung nhau sử dụng những tài năng khan hiếm, nhất là trong những lãnh vực mới, vài ví dụ hiện đại là vật liệu sinh học hay hợp chất nano. Đôi bên cùng hưởng tính lưu động của nhân lực, đó là trường hợp những giảng sư thỉnh giảng từ kỹ nghệ biệt phái có hạn kỳ sang đại học; ngoài vốn khoa học, họ đem theo nhiều kinh nghiệm của nhà máy mà không dễ gì người khác có được. Hoặc là những giáo sư đại học biệt phái sang kỹ nghệ để phụ trách một phần vụ giới hạn trong một lãnh vực thu hẹp và đào sâu. Qua những hình thức cộng tác ấy, sự tín cẩn hỗ tương giữa hai bên được nuôi dưỡng một cách tự nhiên, và dễ đưa đến những cơ hội cộng tác mới.

Ta biết rằng đại học và tư doanh có nhiều khác biệt trong tổ chức, trong lề lối quản lý, có những mục tiêu và những thôi thúc khác nhau, và vì thế lối nhìn và lập luận cũng có phần khác nhau. Nhiều người mô tả tóm lược những khác biệt này bằng một từ ngắn gọn, gọi là “văn hóa”. Đại học và tư doanh có “văn hóa” khác nhau. Điều này đúng, nhưng ta cũng cần lưu ý rằng sự khác biệt ấy thay vì gây khó khăn, lại có tiềm năng làm cho sự hợp tác càng thêm phong phú. Người làm khảo cứu thường nhận thấy rằng trong sự tìm tòi, một trong những điều kiện căn bản của thành công là biết đặt câu hỏi cho đúng và tìm giải đáp bằng cách nhìn dưới nhiều góc cạnh khác nhau. Chính sự khác biệt về “văn hóa” là một động lực giúp ta thực hiện được điều kiện đó.

Yếu tố thành bại.

Ta vừa thảo luận về những lợi ích của CRD, nay thử nói qua về những yếu tố định sự thành bại. Trước hết, ta nên nhớ rằng tự bản chất của nó, đại học luôn luôn gắn liền việc khảo cứu với việc đào tạo sinh viên, nhất là đào tạo ở cấp cao học và tiến sĩ. Đó là sứ mạng hàng đầu của đại học, không có nó thì đại học không có lý do tồn tại. Điều đó cho thấy vai trò trung tâm của sinh viên. Sinh viên làm hầu hết các việc trong mọi giai đoạn của dự án, dĩ nhiên là dưới sự chỉ dẫn của ông thầy. Sinh viên phải gặt hái được lợi nhuận của những nỗ lực và sáng kiến của họ. Về phần ông thầy thì phải có khả năng và uy tín để thu hút sinh viên tốt, mặt khác, thu hút những kỹ nghệ tốt và tạo được sự cộng tác thich hợp, và hơn nữa, ông thầy phải có khả năng dựng nên những dự án khảo cứu có tiềm năng phát minh, khả thi về mặt khoa học, và thích ứng về mặt đào tạo sinh viên.