Sài Gòn

Tản mạn một chuyến đi (2)

Ở thành phố này không có ai chờ, không ai đợi mình về cả. Về Sài Gòn lần này chỉ mong được tận tai nghe, tận mắt nhìn lại đường phố, con người và đời sống, tận hưởng những ấn tượng đầu tiên của kẻ đi xa, và vội vã ghi lại những suy nghĩ chưa kịp điều chỉnh.

Vừa thoát ra ngoài cái phong trần của người với xe trên đường phố, mình quả hơi ngỡ ngàng với cung cách chia sống của người dân ven đô thị. Người ta bảo đây là một khu làng đại học cũ. Ngay cạnh những căn nhà phố là một số biệt thự kín đáo, nhưng không phải cái kín đáo của các cô gái đôi chín thuở nào.

Vila trong khu xóm nhỏ này giống nhau một điểm. Nhà nào cũng kín cổng cao tường. Nhà nào cũng có rào sắt trên tường gạch cao ngất nghểu. Người địa phương gọi là rào B40. Biết mình không phải là người quen trận mạc, ông quán đầu xóm giải thích thêm:

- Rào B40 là lưới sắt cản đạn B40 thời còn Việt Cộng đó chú.

Trên lưới B40 lại còn thêm những đường kẽm gai gìm chặt lấy những cọc sắt nhọn quay mũi ra ngoài như dọa dẫm.

- Những ai ở trong các vila kín vậy Bác Ba?

- Ồ, toàn là mấy ông cán bộ lớn hay gia đình của công an đó chớ ai!

Hình như có một chút phân bua, một chút giỗi hờn trong câu trả lời.

Những tường rào che đậy, đe dọa, cảnh cáo sắt thép này không thể là nét kín đáo của những người con gái mới lớn.

Được dịp nhìn khu dân cư trong các ngõ ngách Sài Gòn, mình lại một lần nữa thấy điều mới, điểm lạ của nhà cửa ở đây. Đại đa số, nhà nào cũng cửa sắt, kín từ dưới lên tít trên cao; không cần khe thoáng gió, cửa nào cũng che bịt, bít bùng. Những cái hàng ba tường thấp của ngày xưa đi đâu mất cả rồi? Tất cả đã chui vào nấp sau những khung sắt thép. Chưa hết, sau cái hàng ba cũ lại là một lớp cửa sắt khác. À, thì ra không phải chỉ có tường cao cổng kín ở vila. Nhà phố Sài Gòn cũng kiên cố để ngoại bất nhập, và ngoại cũng bất khả nhìn vào.

Khổ thế, đất nước thanh bình hơn một phần tư thế kỷ mà con người của thành phố, của vùng đất này vẫn chưa sống hòa bình với nhau!

Đi sâu vào ngõ xóm ở Sài gòn mình mới thực sự cảm thấy cái hỗn nháo của cách xếp đặt đô thị đã thấy từ trên trời cao hôm mới đến.

- Này Vinh, căn nhà này nếu phải bán thì được bao nhiêu?

- À, khoảng năm mươi cây.

- Có thế thôi à? Tao vừa vào trong tận khu cực Tây của thành phố, có căn nhà tương tự, người ta bảo đến cả trăm lượng vàng là làm sao?

- Bây giờ tao chở mày ra ngoài, đi vào lại. Ba lần như thế, mày mà tìm được nhà, tao tặng chứ không bán nữa.

À ra thế, ở đâu cũng vậy. Giá bất động sản tuỳ thuộc vào khu phố. Ngõ ngách Sài Gòn chẳng khác gì mê hồn trận. Có một khoảng trống là sẽ có một căn nhà. Không nhất thiết phải theo một thứ tự, một phương hướng nào cả, xây làm sao hàng xóm vẫn còn lối đi về là được. Đi quanh ngõ ngách phố nhà như thế mình không tránh được câu hỏi tự nhiên của người sống quen xứ khác.

- Lỡ cháy nhà thì làm sao mà chạy thoát đến lộ cái?

- Có nhà ở để sống trước rồi tính chuyện chết sau, ông ơi!

Ưu tiên ở Sài Gòn có khác!

Nhà cửa san sát trong ngõ ngách, kín cổng, rào cao nên người ta đem bầy đời sống ở thành phố này ra cả mặt đường rồi cũng nên?

Suốt các con đường từ Bà Chiểu, Phú Nhuận, Đa Kao, đến ngã sáu Sài Gòn, khu Nancy, đường Trần Hưng Đạo, đâu cũng thế, mỗi căn nhà ngoài mặt đường là một cửa tiệm. Sài Gòn không những chỉ nhiều xe, nhiều người, còn thật nhiều cửa tiệm, cửa hàng.

Có phải mức sinh hoạt kinh tế đã nâng cao, đã thăng tiến? Cửa tiệm, hàng quán san sát nhau. Nào là tiệm yên xe, tiệm quần áo, tiệm bán máy nước nóng, bồn tắm, tiệm bán bồn chứa nước dùng cho nhà nhiều tầng, v.v... Xen vào giữa là tiệm phở, tiệm bánh mì hay trường dạy vi tính, trường dạy tiếng Anh.

Mặt đường Sài Gòn thoạt nhìn chẳng khác những dãy hàng tạp hóa trong siêu thị nước người. Thật ra lại không phải như vậy. Cách xếp đặt cửa hàng ở dọc đường phố cũng giống như phương án thiết kế đô thị, không có, không cần một thứ tự, một logic nào cả!

Vào trung tâm Sài Gòn, sự xếp đặt có thay đổi, có một thứ tự nào đó. Cái đổi ở đây thật ra là một phần thứ tự tương đối cũ của Sài Gòn những ngày chưa hòa bình. Khu Chợ cũ ngày xưa, không còn bán chim, bán mèo, bán chó. Thay vào đó là những cửa hàng bán đĩa phim, đĩa nhạc.

Không khỏi bật cười khi đọc hàng chữ lưu ý người mua về tác quyền, cấm in sang lại ngay trên bìa bản của đĩa “in lại” bên cạnh là những phim đĩa Pearl Harbor, Sword Fish, Shrek, The Mexican, What Women Want... Chẳng có anh Mỹ nào đứng gần đấy để bảo hộ tác quyền cả.

Vẫn còn nhà sách Khai Trí, Xuân Thu; Givral vẫn còn ở góc Quốc hội cũ. Gần đấy, người ta không thể không thấy những tòa nhà mới. Từ khách sạn sừng sững trên bầu trời sau lưng toà Đô chánh cũ, đến Saigon Tower gần bến Bạch Đằng, hay Diamond Plaza đã giành lấy cả một góc trời cạnh nhà thờ Đức Bà.

Sài Gòn đã quá nhiều thay đổi. Thay đổi của Sài Gòn dường như không có mùa. Thay đổi của thành phố này là một hằng số. Ngược ngạo thế thì thôi!

Dọc đường phố, đâu đâu cũng thấy nhà đang sửa, đang xây. Người ở xa về không ai không thấy một mẩu kiến trúc mới ở Sài Gòn. Nhà mới xây, mới sửa thể nào cũng có cái nóc “bánh ú” ngói đỏ, nói theo người Sài Gòn hay gọi là nhà có “chóp” như dân Hà Nội.

Một buổi trưa tình cờ được ngồi xe ôm đi ngang con kinh Nhiêu Lộc nhìn người, nhìn cảnh. Khu dân cư này làm bật hẳn nét Sài Gòn nghịch lý. Bên cạnh khách sạn, cạnh nhà nhiều tầng vẫn còn những căn nhà sàn, mái tôn rỉ, vách gỗ siêu vẹo dọc con kinh.

- Giàu nghèo cách biệt quá Vinh hả?

- Mày hỏi nhiều, than cũng không ít! Cho đổi, tao lấy ngay căn nhà sàn đó!

Lớp xi măng xám bên bờ kinh cũng không thay đổi được màu của đám rác lờ lững trôi theo giòng nước đen xì. Không đen, không bẩn sao được? Đây là đường cống lộ thiên lớn nhất Sài Gòn.

Không kể những ngày nắng hạn, đến khi nào người ta mới nhìn được lòng kinh? Khi nào dân đô thị này mới có nhà máy lọc nước thải? Ba tỉ tiền Mỹ mới đủ, hình như thế, một người bạn trong nghề cho biết.

À nhỉ, từ hôm về Sài Gòn chưa nhìn được một đàn chim; ngay cả một com chim sẻ, chim câu cũng không thấy. Đã đọc ở đâu đấy người ta bảo Sài Gòn và Việt Nam bây giờ không còn chim nữa. Mình cứ nghĩ tác giả cường điệu một chút cho tâm tình thêm phần tức tửi ngậm ngùi. Sài Gòn thực sự không còn chim nữa hay sao?

Nhóm bạn cũ ngừng lại quán bên đường uống ngụm nước, nghỉ mệt, chuyện trò đôi chút. Bên kia đường, trên bờ kinh một đám người nhặt sắt vụn cũng đang ngồi nghỉ, ăn trưa.

Vinh chợt hỏi

- Có chụp tấm ảnh đời sống bên kinh không?

Hoàng xua tay

- Thôi đi, có đẹp đẽ gì đâu!

Quay sang hỏi bạn bè một cách vu vơ.

- Vinh, Hoàng, hai đứa mày ở Bà Chiểu phải không? Hoàng, sao không tìm nhà gần sở hơn? Long, còn mày, giờ ở đâu?

- Bên cầu chữ Y.

- Còn Phong? có ở gần bệnh viện để tiện cho cả hai vợ chồng đi làm không?

- Tụi nó ở tuốt trong Chợ Lớn, trên lầu hai.

Bạn cũ không ở gần trung tâm thành phố như lúc mình còn đi học.

Dân đến ở đô thị này nhiều quá rồi. Hơn năm triệu con người chia nhau bầu trời và cát bụi Sài Gòn. Đó là chưa kể những người đi nhặt sắt vụn, chưa kể đồng bào vùng Thanh Hóa mới lưu cư. Chưa nhà không cửa, họ là những người khách thường trực của khách sạn ngàn sao.

Sài Gòn chấp nhận một xếp đặt mới sau ngày hòa bình và sau ngày mở cửa. Những căn nhà ở trung tâm đô thị dần dà đổi chủ, từ “đoàn quân chiến thắng” đến đám người đầu tư. Những “chiến lợi phẩm” mua bán “hóa giá” trở thành khu kinh tế tư nhân sau các cuộc đổi dời.

Người Sài Gòn, mỗi ngày mỗi lùi xa thành phố. Sài Gòn đổi thay; người ta cố thay đổi tất cả. Đổi tên từ những con đường, trường ốc, công sở. Còn sợ quá khứ, còn e dè hay chối luôn cả lịch sử thì đến khi nào mới hòa giải hòa hợp được đây?

Đường 3 tháng 2, Trần Đình Xu, Võ thị Sáu, Nguyễn văn Cừ, Lê văn Năm, cung Thiếu nhi, trụ sở Ủy Ban Nhân Dân, trường trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong thật lạ với người xa xứ đã đành. Còn hơn năm triệu người Sài Gòn? Hay ít hơn nữa, liệu học sinh ở đây có biết ông Năm, bà Sáu là ai chăng? Có lẽ không quan trọng bằng việc cần gột ráo lịch sử. Cũng lạ, hơn hai mươi năm sau ngày thực dân rời khỏi thành phố, người Sài Gòn lúc ấy vẫn còn biết đường Catinat, vườn Bờ Rô ở đâu. Hỏi học trò bây giờ, có lẽ không em nào biết đâu là đường Phát Diệm, đường Cộng Hòa cũ.

Sài Gòn bây giờ đã đổi thay từ vật lý, địa dư đến lịch sử, đời sống và cả con người.

Nhìn vào đáy cốc mình chẳng thấy “thoáng hiện em về”(1) đầu óc lại bâng quơ nhớ đến hàng chữ trên bảng khẩu hiệu thật lớn ở góc đường, trước nhà thờ Đức Bà.

Tất cả vì dân giàu nước mạnh,
xã hội công bằng dân chủ văn minh

Ước gì đất nước với con người đẹp được bằng một phần mười chữ nghĩa

© DCVBlogs

Ghi chú:
- Ảnh do tác giả chụp tại Sài Gòn cuối năm 2001 (Vườn thú Hồ Chí Minh, Xe mì đường Trần Cao Vân, Hàng gánh phố Sài Gòn, và nhà thờ Đức Bà)
(1) “Thoáng hiện em về trong đáy cốc”, Đôi Bờ, thơ Quang Dũng, 1948.