Bảo tồn rùa Cantor mai mềm ở Cam Bốt

Ông nói: “Có một đống rùa bị đe doạ diệt chủng chết trong phòng tắm nhà mình là một chuyện không hay lắm”.

Giờ đây chúng tự lo lấy thân, mang niềm hy vọng của các nhà khoa học đang cố bảo tồn một trong những dải sông còn tinh nguyên cuối cùng.

Được biết tới như loài rùa mặt ếch vì vẻ nhìn đăm đăm lạ lùng của chúng, những con rùa mới nở thuộc về loài sinh vật bị đe doạ diệt chủng - rùa Cantor mai mềm khổng lồ - mới được tái khám phá nơi đây ở vùng đông bắc Cam Bốt.

Môi trường sống bị thu hẹp của chúng vào góc nhỏ này và số lượng ngày càng giảm của cá trê sông Cửu Long và cá heo Irrawaddy nơi đây là những dấu hiệu cho thấy môi sinh phức tạp của dòng sông đang mất đi nhanh chóng.

J. F. Maxwell thăm dò hạ lưu sông Cửu Long và nói: “Vùng chúng tôi đang nghiên cứu là chỗ tốt nhất của cả dòng sông, suốt cả từ Trung quốc xuống”.

Cho tới gần đây chiến tranh đã cứu loài rùa, nhưng hoà bình bây giờ đang đe doạ chúng. Trong nhiều thập niên dải sông 45 km này là chỗ trú ẩn cho du kích Khmer Đỏ, tàn tích của chế độ giết 1,7 triệu dân từ năm 1975 tới 1979. Người ta chỉ tới được vùng này sau khi quân du kích giải tán vào cuối thập niên 1990.

Đây là vùng không người nên trở thành chỗ ẩn náu của các loài cây và thú hiếm, nạn nhân của phát triển tại những nơi an toàn hơn. Ông Maxwell, quản lý Phòng mẫu cây Chiang Mai, Thái Lan, nói: “Phải khẩn cấp bảo tồn chỗ này, vì nếu không sẽ không còn gì để thay thế nữa”.

Ông nói về người Cam Bốt: “Họ đã có cuộc chiến tranh của họ, họ đã giết dân của họ, và thế hệ thứ hai bây giờ đang tới. Ghe máy lên dòng sông, người ta dọn tới, và không ai kiểm soát”.

Ông Emmett nói nếu để tự nhiên, hai hoặc ba con rùa con mới thả sẽ sống sót, lớn lên bằng cái ghế sofa và sống hàng thế kỷ, hầu như tất cả vùi dưới cát.

Hoặc chúng sẽ chết hết, nạn nhân của việc đánh cạn cá, ô nhiễm và suy thoái môi trường, khiến cho loài thú hiếm gần tới mức bị diệt chủng.

Ông Emmett, nhà nghiên cứu sinh vật hoang dã tại Cam Bốt, nói: “Mấy con này đã sống sót sau vụ tận diệt loài khủng long, và bây giờ chúng ta sắp quét sạch chúng. Nhìn kìa, chúng ta bây giờ không thể để chúng bị tận diệt”.

Loài rùa Cantor khổng lồ (Pelochelys cantorii) ít được nghiên cứu, dường như đã biến mất từ các nước láng giềng, Việt, Thái và Lào. Lần cuối nhìn thấy chúng ở Lào là năm 2003, và cho tới nay không ai biết chúng còn tồn tại hay không.

Vào tháng Ba, một toán gồm Conservation International, chính quyền Cam Bốt và World Wildlife Fund lần đầu tiên làm cuộc khảo sát sau khi khu vực trở nên an toàn và thấy một hệ sinh thái hoàn toàn đa dạng đông đúc.

R. J. Timmons, chuyên gia về chim và động vật có vú, viết trong báo cáo cho WWF: “Sự hiện hữu của một môi trường sống thiên nhiên rộng như vậy bên cạnh sông Cửu Long là gần như không thể tưởng nổi”. Ông kêu gọi thiết lập một khu trú ẩn dọc theo dải sông này, và WWF nói sẽ thuê các ngư phủ địa phương trông nom và trả tiền cho họ giảm bớt bắt cá.

Mọi người ngạc nhiên khi thấy một nhóm nghiên cứu trẻ, Nhóm Bảo tồn Rùa Cam Bốt, dùng bẫy tự chế bắt và thả một con rùa 12 ký hồi tháng Ba, việc làm của họ lập tức xác nhận sự hiện diện của rùa Cantor trong vùng.

Chẳng bao lâu sau, họ bắt một con rùa mái còn trẻ, 3 ký rưỡi, ông Emmett theo dõi nó trong một tháng tại nhà ông ở Phnom Penh trước khi thả nó cùng với 12 con rùa mới nở. Các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy một ổ trứng, một số trứng ấp tại phòng tắm nhà ông.

Con rùa ông quan sát thật kỳ lạ.

Ông nói vì không có mai cứng bảo vệ, con rùa sống hơn 95% đời nó gần như không nhúc nhích dưới cát, chỉ nổi lên hai lần mỗi ngày để thở một hơi dài. Nó nổi lên một lần mỗi năm để đẻ những quả trứng tròn nhỏ trên bờ sông.

Bí mật trường thọ của nó là ngồi yên một chỗ, tốt nhất là dưới một lớp cát, và không làm gì hết. Ông Emmett nói: “Một kiểu sống thật là chán”.

Nhưng khi di chuyển, nó nhanh như rắn chứ không nhàn tản như rùa. Khi cặp mắt nhỏ xíu của nó, lồi lên đỉnh đầu giữa những hạt cát, thấy một con tôm hay cá hay cua, con rùa nhoái cổ ra nhanh như con tắc kè thè lưỡi.

Ông Emmett nói: “Nó tấn công nhanh hơn rắn. Tôi đã thấy rắn hổ mang tấn công với tốc độ tương tự. Và nó cắn chặt nhất trong các loài thú mà loài người biết”.

Ông nói tuổi thọ rất dài của nó cho thấy loài rùa thích nghi tốt. Nhưng môi trường ngày nay đông đúc loài người săn bắt dẫn tới những thách thức kiểu mới.

Khi ông Emmett thả bầy rùa của ông xuống đám lau sậy cạnh dòng sông nâu, rộng, một ngư phủ vừa kéo lưới uể oải trôi vừa nhìn.

Ông Maxwell nói với một môi trường gồm các ngư phủ, xưởng máy, những người gây ô nhiễm và thợ xây đập nước, lịch sử hiện đại của sông Cửu Long không cho các nhà bảo tồn nhiều hy vọng.

Ông nói về các chuyên gia môi sinh: “Chúng tôi gặp nhau, tất cả chúng tôi, và nói cùng một chuyện. Tôi nói về cây, người khác nói về cá, người nọ nói về chim và động vật lưỡng cư. Cùng một chuyện. Sự việc đang xuống dốc. Tất cả đang xuống dốc”.

Nguồn: Seth Mydans, How to survive in Cambodia: For a turtle, beneath sand, Sambor Journal, 18/5/2007.

Xem thêm: Wildlife Extra, Nesting ground of rare giant soft shell turtle, not seen for 4 years, found in Cambodia, 5/2007.