Nhân chứng

    Phố xá ướt át sau trận mưa, cây cối trụi lá tiêu điều, và các căn nhà xám tang tóc. Màu xanh duy nhất là những bãi cỏ hiếm hoi bên lề đường hoặc trong nghĩa trang. Đạo diễn Vinko Bresan tả cuộc chiến ở Balkans đầu thập niên 1990 trong khung cảnh đó - cuộc chiến giữa người Serb và Croatia, sự thù hận vô nghĩa của hai sắc dân, sự dã man của những người bình thường nhất.

    Mỗi phân cảnh trong bộ phim tiềm ẩn tính nhân bản của từng nhân vật, bất kể họ tốt hay xấu. Cái nhân bản trong thoáng chốc giữa sự choáng ngợp của cuộc chiến tranh phi lý bao trùm lấy họ. Bối cảnh là những con đường hẹp giữa các dãy nhà, hai bên là tường, không cây cối, vỉa hè tráng kín xi măng, bầu trời ảm đạm, ngột ngạt. Đoàn xe tang chậm rãi dưới cơn mưa, và đoàn quân xa trên đường ra mặt trận - một mặt trận không có lằn ranh rõ rệt giữa thường dân và người lính, và dường như không có cuộc chiến tranh nào trong lịch sử cho phép ai đứng bên ngoài. Mỗi người vừa là chứng nhân vừa là nạn nhân của sự giết chóc vô nghĩa với cái nhìn riêng của mình, làm phức tạp thêm ý nghĩa của sự kiện đã xảy ra. Witnesses kể đi kể lại một vụ giết người qua cái nhìn của từng nhân vật dưới góc cạnh bao quát và phi lý. Bao quát và phi lý của cuộc chiến tranh diệt chủng trong đó láng giềng giết láng giềng. Sự khô khan và lặng lẽ trong từng cử chỉ và lời nói của mỗi người trong cuộc, vì thế ở mức độ nào đó bi thảm, tàn nhẫn và tang tóc.

    Ban đêm, bóng tối, ba tên lính Croatia - Josko, Vojo và Baric - lái xe quanh co trong các ngõ hẹp, chờ lúc thuận tiện để giết một gã Serb trục lợi trong chiến tranh. Trong căn nhà gần đó, bà cụ Majka (mẹ của Kreso và Josko) buồn rầu trước quan tài của người chồng quá cố. Hôm sau, thanh tra Barbir đến xem xét, phóng viên Lidija đến tìm hiểu, và Kreso (người yêu của Lidija) mang thương tích chiến tranh trở về. Cùng một sự kiện xảy ra, mỗi nhân vật trong Witnesses nhìn một cách riêng ở một lúc khác hay một nơi khác, và với những thông tin mới hoặc với tâm trạng khác, cũng người đó lại có một cái nhìn mới.

    Witnesses mô tả cái mong manh của sự sống và đạo lý, khi sự thật mang nhiều ý nghĩa khác nhau dưới mắt từng người. Karanovic diễn tả xuất thần trong vai bà mẹ Majka, lương tâm của bà không xao động vì bà là chứng nhân của lòng thù hận và biểu hiện của tình mẫu tử. Ba gã sát nhân nhìn cuộc đời dưới con mắt đơn giản. Đối với chúng, giết chóc là một trò chơi dễ dãi, nhưng mơ hồ khắc sâu một vết hằn trong tâm mà chúng không biết. Đối nghịch với bầu trời u ám và ướt đẫm bên ngoài, mỗi nhân vật là một con người khô khốc - người Croatia và Serb như thế chăng, hay đó là hậu quả của chiến tranh. Kịch bản viết rất khéo, đan kết những tình tiết đơn giản, nhưng dưới con mắt của mỗi nhân vật sẽ mang một ý nghĩa khác, đào sâu vào tính vị kỷ vốn có của con người. Đối thoại giữa viên thanh tra Barbir với ông hàng xóm của bà Majka chỉ là cuộc nói chuyện bình thường, trong khi đó, từ trong nhà nhìn qua cửa sổ bà Majka sẽ có một diễn dịch khác. Những cảnh đoạn tương tự xảy ra suốt bộ phim, biến cái khó tả thành đơn giản, không cần dùng những tiểu xảo của cốt chuyện phức tạp, bẻ chỗ này, quặt chỗ kia, để cố hấp dẫn khán giả.

    Khô khan, cô đọng và đen thẫm, nhưng hy vọng Witnesses sẽ không làm khán giả đã chai cứng của thời hiện đại bị mệt mỏi vì đề tài quá quen thuộc: chiến tranh. Bi kịch nằm ở chỗ quen đến phát chán đó, ở chỗ quen nhìn chiến tranh và giết chóc như một chuyện bình thường, ở chỗ quen xem những khác biệt trong tư tưởng và cách sống ngoài đời nhất thiết phải dẫn đến bạo động và lăng mạ.

Witnesses (Svjedoci), 90 phút, 2004.

Đạo diễn: Vinko Bresan.

Dựa theo tiểu thuyết Alabaster Sheep của Jurica Pavicic.

Kịch bản: Jurica Pavicic, Vinko Bresan, Zivko Zalar.

Âm nhạc: Mate Matisic.

Diễn viên: Leon Lucev (Kreso), Alma Prica (Lidija, phóng viên),

Mirjana Karanovic (Majka, bà mẹ), Drazen Kuhn (Barbir, thanh tra),

Kresimir Mikic (Josko), Marinko Prga (Vojo), Bojan Navojec (Baric).

22/6/2005