Trong lúc những cuốn hồi ký chính trị khác bị cấm phát hành, thì đầu năm 2005, cuốn “Hồi ký không tên” (HKKT) ra đời rầm rộ ở Việt Nam, với lời giới thiệu của nhà nghiên cứu, lý luận cộng sản tên tuổi Trần Bạch Đằng. Tuy vậy, tôi không nghĩ rằng ông Lý Quí Chung (LQC) được “tự do” phóng bút mà không bị kiểm duyệt trước khi in. Một thí dụ điển hình, cuối năm 1967, ông tái đắc cử vào Quốc hội lập hiến một lần nữa. Và khẩu hiệu tranh cử của ông lần này - theo trong cuốn hồi ký của ông — là “một miền Nam trung lập trong một Đông dương trung lập”. Nhưng tấm hình in hai áp phích vận động bầu cử của ông ở trang 109, trong chính cuốn hồi ký này mà độc giả có thể đọc được rõ ràng là “1 Miền Nam Trung Lập Không CS Trong Một Đông Dương Trung Lập”. Ai đã đục bỏ hai chữ “Không CS” này, để chỉ còn lại:“1 Miền Nam Trung Lập Trong Một Đông Dương Trung Lập” ở trang 122? Có lẽ, chỉ có tác giả và nhà xuất bản mới có câu trả lời. Nhưng nếu giả như ông được viết những gì ông muốn viết mà không bị gò bó bởi sự kiểm duyệt của chính quyền CS, thì đó mà một cuốn hồi ký buồn — hồi ký của những giấc mơ đã tàn! Bởi, nó thiếu phần trung thực! Bởi, ông cố tình lẩn tránh nhiều điều đáng để nói đến trong 30 năm sau ngày đất nước thống nhất, trong những năm tháng đất nước có nhiều “bức xúc, trăn trở” nhất. Về phương diện này, ông giống người đảng viên cộng sản về cái mặc cảm phản bội tổ quốc của mình, nên hoặc là âm thầm đớn đau, hoặc là ù lì cố tình lẩn tránh cái thực tại.

Áp phíc tranh cử: “1 Miền Nam Trung Lập Không CS Trong Một Đông Dương Trung Lập” (trang 109) Nguồn: “Hồi Ký Không Tên”, tác gỉa Chánh Trinh Lý Quí Chung (2005)

Cũng vì cách nhau một thế hệ, trải qua và thể nghiệm những biến động lịch sử của đất nước trong những hoàn cảnh khác nhau, nên tôi không thể không có những so sánh sau khi đọc xong cuốn hồi ký của ông, về một bối cảnh chính trị giữa miền Bắc và miền Nam trước 1975, và với cả nước sau 1975 cho đến nay (2006). Vì lẽ đó, khi viết bài này, tôi chỉ lướt qua cuộc đời hoạt động chính trị của ông dựa vào cuốn “Hồi ký không tên” do ông viết để nhằm nói lên cái không khí sinh hoạt chính trị trước 1975, chứ không nhằm khen, chê cá nhân ông LQC. Riêng về những đoạn ông viết về gia đình ông, tôi có cảm nhận ông viết rất thật, với những tình cảm trân qúy dành cho gia đình mình. Tôi cảm động và hoàn toàn tôn trọng, không đề cập tới. Vì vậy, nếu có điều gì thất thố với tác giả LQC, đó là điều ngoài ý muốn của tôi. Tôi thành thật xin lỗi ông. Mong ông rộng lòng tha thứ cho kẻ đi sau ông một thế hệ này.

Trí thức tiểu tư sản miền Nam dấn thân vào hoạt động chính trị - Một hình ảnh đẹp, một cách lãng mạn.

Thời thơ ấu, ông LQC là một người may mắn, “tuổi thơ trải qua khá êm đềm mặc dù đây là một giai đoạn đầy biến động của đất nước (1943-1953)(1). Cha ông là một công chức cao cấp trong chính quyền thời Tây, về sau đã từng làm phó Đô trưởng Sài Gòn thời ông Nguyễn Văn Thiệu (1970-1972). Được mẹ cho đi học trường Tây ở Biên Hòa chỉ dành cho con Tây và con công chức cao cấp trong tỉnh (2). Lẽ dĩ nhiên, ông cũng có tên Tây: Charles. Sau đó ông theo học trường Tây Chasseloup Laubat ở Sài Gòn, cũng dành cho con em người Pháp và quan lớn người Việt (3), rồi Lycee Yersin ở Đà Lạt, và cuối cùng thì trở lại Jean Jacques Rousseau ở Sài Gòn để lấy tú tài 2. Trong thời gian này, ông chơi thể thao, xem phim Tây, đọc báo Tây và nhảy đầm… như Tây. Thế rồi, ông thi đậu vào Học viện Quốc gia Hành chánh để tránh bị đi quân dịch (4). Nhưng ông không tìm thấy thú vị nào ở trường này, bởi như ông nói, ông có một đam mê lớn trong đời: đam mê làm báo.

Bắt đầu viết về chủ đề thể thao, ông dần lấn qua địa hạt chính trị. Bởi, “từ môi trường báo chí, tôi tiếp cận với đời sống chính trị Sài Gòn, biết bức xúc trước những bất công, những việc làm phi dân chủ, độc tài của chính quyền Sài Gòn” như ông kể (5). Không ai dẫn dắt ông, không ai lôi cuốn ông, thực tế đời sống và diễn biến thời cuộc của đất nước điều chỉnh các hoạt động và thái độ chính trị của ông mà thôi. Một hình ảnh tuyệt đẹp. Hình ảnh của một anh trí thức tiểu tư sản miền Nam dấn thân vào con đường hoạt động chính trị chỉ bởi nhằm một mục đích đấu tranh chống độc tài, cho lẽ phải, công lý và dân chủ cho mọi người. Nó cũng không kém phần lãng mạn, khi người đi làm cách mạng này là một người nói tiếng Tây như Tây, nhảy đầm như Tây, và chơi thể thao cũng như Tây.

Ông Chung qủa là một người may mắn so với thế hệ chúng tôi, là thế hệ lớn lên và trưởng thành trong chế độ cộng sản sau ngày đất nước thống nhất. Cơm no áo mặc không là một điều băn khoăn trong tuổi thơ ông. Chỉ cực nhọc sau khi ông lập gia đình. Nhờ hoàn cảnh gia đình và môi trường lúc đó, ông hấp thụ được một nền giáo dục nghe mà thèm. Để khi vào đời, ông biết bức xúc trước những bất công, phi dân chủ… của xã hội, của chính quyền thời đó. Dứt khoát một điều, suốt thời gian đi học của ông, ông không phải “ứa máu” với sơ yếu lý lịch, với “hồng và chuyên”, “hai sợi chỉ đỏ”… và một mớ chủ nghĩa Mác-Lê vô bổ như thế hệ chúng tôi sau này. May mắn thay cho ông!

Tôi vẫn cho rằng, con đuờng ông LQC chọn lúc vào đời, như một sự dấn thân để đấu tranh chống độc tài, cho lẽ phải, công lý và dân chủ cho mọi người, như ông nói — là một thái độ sống đẹp và hùng. Một sự dấn thân đáng được trân trọng.

Đời hoạt động chính trị ở chính trường miền Nam trước 1975 - Như một sự tình cờ.

Năm hai mươi lăm tuổi, ông LQC ra tờ báo Sài Gòn Tân Văn và làm chủ nhiệm tờ báo này cho đến lúc tờ báo bị đóng cửa. Tuy tuổi thọ tờ báo ngắn ngủi nhưng nó tác động ông mãnh liệt. Ông cho rằng “nghề báo không thể tách rời các cuộc đấu tranh cải tiến xã hội, bảo vệ dân chủ và lẽ phải. Một nhà báo dứt khoát phải là một trí thức dấn thân”(6). Sau Sài Gòn Tân Văn, ông qua làm thư ký tòa soạn cho tờ Bình Minh của ông Võ Văn Ứng.

Năm 1965, trong chuyến công du Nam Triều Tiên (tức là Đại Hàn, hay Nam Hàn như cách gọi trước đây, bây giờ gọi là Hàn Quốc) của chủ tịch Uỷ Ban Hành Pháp Trung Ương (UBHPTƯ) do ông Nguyễn Cao Kỳ cầm đầu, ông LQC đã được mời tháp tùng theo phái đoàn với tư cách là nhà báo độc lập, vì ông Kỳ muốn mời “cái anh ký giả Nguyễn Lý (bút hiệu của LQC lúc đó) hay viết bài chống tôi”. Đúng lý, ông không được đi, vì đang ở trong tình trạng trốn quân dịch. May thay, các ký giả tháp tùng phái đoàn của Thủ tướng Kỳ được cấp thông hành công vụ, nên ông … thoát và cuối cùng đi được.

Cũng trong năm 1965 này, có hai biến cố lớn xảy ra trong đời hoạt động của ông, là được bổ nhiệm làm Giám đốc Nha Tác động tâm lý, của Bộ Thanh niên do ông Võ Long Triều làm Bộ trưởng. Ông LQC được mời là do có những hoạt động với ông Triều trước đó để vận động thành lập Đại học miền Tây. Biến cố thứ hai là đắc cử vào Hạ viện Sài Gòn. Trong thời gian này, ông Thiệu và ông Kỳ chạy đua dành ảnh hưởng trên chính trường miền Nam, ngay sau ngày bầu cử Quốc hội Lập Hiến. Ai cũng muốn đa số dân biểu đứng về phía mình. Qua sự hậu thuẫn của ông Kỳ, ông Bộ trưởng Bộ Thanh niên Võ Long Triều thành lập liên danh ứng cử, trong đó có ông LQC, như người lót đường. Người cầm đầu liên danh này là ông Nguyễn Bá Nhẫn. Vì lý do riêng tư, ông Nhẫn rút lui vào giờ phút cuối. Ông Võ Long Triều chỉ còn cách “đôn” ông Chung lên thay thế ông Nhẫn cầm đầu liên danh, và thế là ông đắc cử. Cuộc tham gia vào chính trường miền Nam của ông bắt đầu như thế — “không do tôi chủ động và với qúa nhiều tình cờ không thể tượng tượng (nhưng hầu như đều thuận tiện cho tôi)” (8). “Thế là trong vòng không đầy một năm, từ một sinh viên bỏ học dở dang, trốn quân dịch, mới tập tễnh với nghề viết báo, tôi trở thành Giám đốc ở Bộ Thanh niên rồi bây giờ là dân biểu Quốc hội! Lúc đó, tôi tròn 26 tuổi.” (8)

Tuy rằng theo ông, “Quốc hội Sài Gòn khi ấy không khác gì một nhà hát hài kịch rẽ tiền và lố lăng, nhưng từ diễn đàn này cũng đã vang lên khá nhiều tiếng nói của những phần tử đối lập, cùng những trí thức ý thức vận nước tìm cách thể hiện nguyện vọng của người dân miền Nam không chịu tách rời với miền Bắc ruột thịt, muốn được thấy tổ quốc hòa bình độc lập và thống nhất”(9). Nhưng cho dù Quốc hội Sài Gòn là một nhà hát rẽ tiền và lố lăng như ông nói, ông đã ra ứng cử và đắc cử 3 nhiệm kỳ liên tiếp, làm dân biểu trong vòng 10 năm từ năm 1966 cho đến 1975.

Đọc đến đây, tôi không thể không nghĩ đến hai nhân vật cùng thời với ông ở miền Bắc, đó là nhà văn Vũ Thư Hiên và nhà văn Bùi Ngọc Tấn. Sở dĩ tôi nhớ đến hai ông này vì tôi đã có dịp đọc hai cuốn hồi ký của họ. Nhưng không được may mắn như ông LQC. Cuốn hồi ký “Chuyện kể năm 2000” của ông Tấn bị tịch thu ngay sau khi in ở Việt Nam, còn cuốn hồi ký “Đêm giữa ban ngày” của ông Hiên thì còn thê thảm hơn, không những không được in ở Việt Nam, mà ngay cả khi viết, ông cũng phải viết trên đường bôn tẩu ở ngoại quốc. Qủa thật, chỉ căn cứ qua ba cuốn hồi ký này mà nói, thì tuồng như miền Nam trước 1975, thành phần trí thức đối lập đã không có đủ lực và thế mà xoay dịch được tình thế chính trị, cho dẫu họ ra báo riêng, ứng cử vào Quốc hội, biểu tình chống chính phủ đương thời…, trong lúc ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa, đã thiết lập được một nền dân chủ tập trung hãi hùng. Rất tiếc, ông Chung đã kính phục những người cộng sản - như ông nói trong cuốn hồi ký của mình - mà không cần biết cái chế độ đó đã mang lại gì cho nhân dân. Cũng như ông mãi tranh đấu chống chính quyền miền Nam, mà hoàn toàn không có một ý niệm là cái gì đây sẽ thay thế nó một khi chính quyền mình chống đối không còn nữa. Để đến hồi kết, ông và bạn bè ông “sẵn sàng thay Thiệu để cầm cờ trắng đầu hàng”. Hết. Sau đó là cái gì đi nữa thì cũng xem như “một sự tình cờ”!

Tháng 5, 2006

(Còn tiếp) Xin đọc tiếp phần II; Xin đọc tiếp phần III (kết)